Liviya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
ərəb. ‏الجمهورية الليبية ‎‎
Liviya Respublikası
Liviya bayrağı Liviya gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn:
Liviya – xəritədə yeri
Paytaxt Tripoli
Rəsmi dil Ərəb
Bərbər[Mənbə göstərin]
Etnik qruplar ərəblər və bərbərlər= 97%
Baş Milli Konqresin prezidenti Nuri Əbu Sahmeyn[25.VI.2013 ~]
Baş Nazir Əhməd Möytiq[5.V.2014 ~]
Müstəqil  
İtaliya işğalının sona çatması 10 fevral 1947 
BMT himayəsində FransaBöyük Britaniya idarəetməsinin ləğvi 24 dekabr 1951 
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

1 759 541 km² (17-ci yer)
Cüzi
Əhali
• Təxmini sayı (2014)
• Siyahıyaalma (15.IV.2006)
Əhali sıxlığı

6 500 min nəfər (106-ci yer)
5 657 692 nəfər
3,6 nəfər/km²  (218-ci)
ÜDM (AQP)
  • Cəmi (2013)
  • Adam başına

$73,6 milyard  (85-ci yer)
$11 300  (109-cu yer)
ÜDM (nominal)
  • Cəmi (2008)
  • Adam başına

$$100,07 milyard
$$16 114  (43-cü yer)
İnsan inkişafı indeksi (2013) {{}}0,769  ({{{3}}}) (64-cü)
Pul vahidi Dinar (LYD)
Saat qurşağı ŞAT (UKV+1)
İnternet domeni .ly
Telefon kodu +218

Liviya (ərəb. ‏ليبيا‎‎) — Şimali Afrikanın Məğrib hissəsində yerləşən dövlət. Şimalda Aralıq dənizi, şərqdə Misir, cənub-şərdə Sudan, cənubda ÇadNiger, qərbdə Əlcəzairvə Tunis ilə həmsərhəddir.

Liviya vətəndaş müharibəsinə görə Liviyada "de-yure" Müəmmər Qəzzafi[1] və onun rəhbərlik etdiyi Böyük Xalq Sosialist Liviya Ərəb Cəmariyyəti var.[2][3] Eyni zamanda bütün ölkə ərazisinə "de-fakto" hakimiyyət olan Mustafa Abdul Cəlilin rəhbərlik etdiyi Liviya Milli Keçid Şurası nəzarət edir. Onlar ölkəni Liviya Respublikası adlandırırlar. .[4][5][6]BMT-də Liviya hələ də Qəzzafinin dövründəki kimi adlanır; ancaq oradakı sayt keçid hökumətinin nəzarətindədir.[7]

Ərazisinə görə Liviya Afrikanın dördüncü. dünyanın 17-ci ölkəsidir.[8] .[9]

Paytaxt Tripolidə 6.4 milyon əhalinin 1.7 milyonu yaşayır. Ölkə üç tarixi ərazidənTripolitaniya, FrakiyaKirenaikidən ibarətdir.

2009-cu il statistikasına görə Liviya həyat səviyyəsinə görə Afrikada dördüncüdür . Liviya neft ehtiyatına görə dünyada 10-cu, istehsalına görə 17-cidir.[10]

Əhali[redaktə]

Libya-demography.png

Liviyanın əhalisi – 6,46 milyon nəfərdir (o cümlədən 167 min xaricdən gələn işçilər) (2009).

Əhalisi və demoqrafik vəziyyət[redaktə]

1973-cü ildən sürətli artım sürətlərinin sayəsində ölkənin 1998-ci il əhalisi üzrə 2,2 milyondan 5,7 milyon nəfərə qədər artdı. 1970-ci illərdə illik əhali artımının templəri 4%-i ötürdü. 2010-cu ilin məlumatına görə ölkədə 6 milyon 461 min nəfər yaşayırdı.

Liviyalılatın orta ömrün uzunluğu 77,47 il (qadınlar – 79,88 il, kişilər – 75,18 il) təşkil edir. Uşaq ölüm faizi burada normal göstərici sayılır. 1000 doğuluşda 20,87 ölüm. Liviyalıların orta yaşı 24 il. Əhalinin böyük əksəriyyəti dar sahilboyu zonada və oazislərdə cəmlənmişdir. İnsanlar tez-tez kənd yerindən şəhərlərə köçürlər, 2008-ci ildən demək olar ki, 78% əhali şəhərdə yaşayır.

Liviya iki böyük şəhərə malikdir – Tripoli (1990-da 1,5 milyon sakin) və Benqazi (800 min sakin). Ölkədə bir sıra kiçik şəhərlərdə mövcuddur: Onların sayına Misurata (360 min insan), Ez-Zaviya (280 min), Sebxa (150 min), Tobruk (75,3 min), El-Beyda (67,1 min) və Adjdabiya (65,3 min) aid etmək olar. Bundan əlavə neft terminallarının yanında yeni şəhərlər yaranmışdır: Es-Sider, Ras-el-Anuf, Marsa-el-Bureyka, Ez-Zuvaytina və Marsa-el-Xariqa.

Din[redaktə]

Savadlılıq[redaktə]

2006-cı ildə Liviyada 15 yaşda və daha yaşlı adamlar arasında 95,4 % oxumağa və yazmağa bilirdilər:

  • Kişilərdən 96,9 %
  • Qadınlardan 94 %

Coğrafiya[redaktə]

Sahəsi 1.759.540 km²-ə çatmaqdadır. Torpaq baxımından Afrikanın dördüncü böyük ölkəsidir. Bu geniş torpaqların az qala 95%-i səhra və ya quraq ərazidir . Şimalda Aralıq dənizi və cənubda Ekvator Afrikası arasında bir qum dənizinə bənzəyən Böyük Səhra çölünün , təxminən 1300 km uzunluğundakı böyük bir hissəsi, Liviya torpaqlarının payına düşür.

Liviyanın, Tunis və Misir arasında olan Aralıq dənizi sahillərinin uzunluğu, təxminən 1912 km-dir. Sahildən etibarən getdikcə yüksələn Liviya torpaqları, ümumiyyətlə yüksək yayla görünüşündə olub, başlıca üç böyük bölgəyə ayrılar; Bunlar Fizan, Trablus və Sirenaik bölgələridir. Aralıq dənizinə bir qövs şəklində girmiş olan Sirenaik bölgəsi, düz girintisiz çıxıntısız olan sahillərdən etibarən yüksəlməyə başlar. Sahilə paralel uzanan Yaşıl Dağı (Cebel-ül-Ahdar) buradakı mövcud yaylanın ən yüksək yeri olub, təxminən 880 m yüksəkliyindədir. Şimal-şərqdəki bu yüksək yayla, güneyde Liviya Səhrasına doğru alçalmağa başlayır.

Sidra Körfəzinin qərbində yer alan və ortalama 650 m yüksəkliyində olan Trablus bölgəsi, irili xırdalı vahələrə sahib olub, məhsuldar torpaqlarla örtülüdür. Bu bölgənin ən yüksək yeri olan Nefusa Dağı, bölgəni şimal küləklərindən müdafiə edir.

Liviya torpaqlarının böyük bir hissəsini meydana gətirən və Şimal Afrikanı az qala örtmüş olan Böyük Səhra çölü kimsəsizdir. Səhra çölündə iqlim də çox fərqlilik göstərər. Bəzi yerlərinə on il boyunca heç yağışlar yağmır.

Tarix[redaktə]

Əsas məqalə: Liviya tarixi

Liviya vətəndaş müharibəsi[redaktə]

Liviyanın şimal-qərb hissəsində dövlətin paytaxtı yerləşir Tripoli şəhəri körfəzin Aralıq dənizi sahilboyu sahəsini tutur. Tripoli az qala özündə Romanın, Misirin, Yunanıstanın, Bizansın, Karfagenin və Finikiin mədəniyyətlərinin təsirini sınaqdan keçirmiş dünyanın ən qədim şəhəridir

Şəhərin əsası finikiyalılara aid edilir – I yüzillikdə Yunanlar bu əraziyə indiki Tripoli adını veriblər. Tripolinin bütün Aralıq Dənizinin böyük mədəni və iqtisadi mərkəzi sayılır. Bizanslar burada V- əsrdə hökmranlıq ediblər. — VI yüzillikdə isə burada Ərəb Xilafəti hakimiyyətdə olmuşdur. Tripoli Orta əsrlərlədə isə İspaniyaya aid idi, likin Osmanlı İmperiyası şəhəri 16-cı əsrdə geri aldı . Tripoli türklərdə iyirminci əsrə qədər qaldı.

İtaliya, Türk müharibəsinin lap əvvəlində, (1911-1912-ci il.) şəhəri İtalyan qoşunları işğal etdi. İngilislərin qoşunları isə 1943-cü ildə şəhərə girdi, 8 il sonra Liviya paytaxtı Tripoli ilə birlikdə müstəqil dövlət oldu.

Paytaxtın cənubu ictimai və işgüzar binalardan ibarət olan Yeni şəhərdir Tripoliyə məşhurluğu burada yerləşən bazarlar gətirdi , hansılar ki, neçə əsrdən heç vaxt dəyişmirlər . Tacirlər qonaqlara ənənəvi geyimləri ədviyyatları və Şərqin şirniyyatlarını almağı təklif edirlər, bahalı parçalar, misdən və tuncdan məmulatlar, ərəb ətiri bazarlarda üstünlük təşkil edir . Burdaca qızıl sıraları var, ən ucuz və ən gözəl zərgər məmulatlarıda tripoli bazarlarındadır.

Flora və Fauna[redaktə]

Flora[redaktə]

Kaktus
Çiçək

İstinadlar[redaktə]

  1. Rolla Scolari (6 Mar 2011), "Council says it's Libya's sole representative", The National, http://www.thenational.ae/news/worldwide/council-says-its-libyas-sole-representative. Retrieved on 7 mart 2011. 
  2. Geographical Names, "Great Socialist People’s Libyan Arab Jamahiriya: Libya", Geographic.org. Retrieved February 27, 2011
  3. Geographical Names, "اَلْجَمَاهِيرِيَّة اَلْعَرَبِيَّة اَللِّيبِيَّة اَلشَّعْبِيَّة اَلإِشْتِرَاكِيَّة: Libya", Geographic.org. Retrieved February 27, 2011
  4. http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-26-2011-0051-0
  5. The Libyan Republic – The Interim Transitional National Council. Ntclibya.org (2011-03-05). Yoxlanılıb 2011-03-10.
  6. "Libyan rebels vow fight, even without no-fly zone", Reuters. 10 Mar 2011, http://www.reuters.com/article/2011/03/10/us-libya-east-council-idUSTRE7293W120110310. Retrieved on 11 mart 2011. 
  7. United Nations Member States. Un.org. Yoxlanılıb 2011-08-20.. http://www.libyanmission-un.org/ (as of 24 August 2011).
  8. U.N. Demographic Yearbook, (2003), "Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density", United Nations Statistics Division. Retrieved July 15, 2006.
  9. Annual Statistical Bulletin, (2004), "World proven crude oil reserves by country, 1980–2004", O.P.E.C.. Retrieved July 20, 2006.
  10. Annual Statistical Bulletin, (2004), "World proven crude oil reserves by country, 1980–2004", O.P.E.C.. Retrieved July 20, 2006.

Həmçinin bax[redaktə]