Burkina-Faso

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Burkina-Faso
fr. Burkina Faso
bayrağı gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: "Unité, Progrès, Justice"
Himn:
– xəritədə yeri
Böyük şəhərlər Uaqaduqu
Rəsmi dil Fransız dili
müvəqqəti prezident Mişel Kofando
Müstəqillik 5 avqust 1960 (Fransadan
Ərazi
• Ümumi

273 187 km² km²
Əhali
• Təxmini sayı
Əhali sıxlığı

15 746 232 nəfər nəfər
57,5 nəfər/km² nəfər/km²
Pul vahidi Frank (KFA)
İnternet domeni .bf
Telefon kodu +226

Burkina-FasoQərbi Afrikada dövlət. 1984-cü ilin avqustuna qədər Yuxarı Volta adlanırdı. Şimalda Mali, şərqdə Niger, cənub-şərqdə Benin, cənubda ToqoQana, cənub-qərbdə Kot-d-İvuar ilə həmsərhəddir. Burkina Fasonun dənizə çıxışı yoxdur. Burkina Fasonun adı tərcümədə "vicdanlı adamların vətəni" deməkdir. (moore dilində "burkina" -""vicdanlı adamlar", dyula dilində "faso" - "vətən"). Dügər bir mülahizəyə görə Burkina Faso - "ləyaqətli adamların ölkəsi" deməkdir.

Ərazisi 273 187 kv. km, əhalisi 15,7 mln. nəfərdir.(2009). Paytaxtı - Uaqaduqu şəhəridir.

Siyasi quruluşu[redaktə]

Dövlət başçısı - ümumi səsvermənin nəticələrinə əsasən seçilən prezidentdir. (1 noyabr - 2014-cü il tarixdən bu vəzifəni müvəqqəti olaraq İsaak Zida icra edir).

Hökumət başçısı - prezident tərəfindən təyin edilən baş nazirdir. (1 noyabr 2014-cü il tarixdən İsaak Zida)

Qanunvericilik orqanı ikipalatalı parlamentdən - Milli Assambleyadan (ümumi səsvermə ilə 5 il müddətinə seşilən 111 deputat) və Nümayəndələr Palatasından (3 il müddətinə seçilən 178 deputat) ibarətdir.

Tarixi[redaktə]

Erkən tarix[redaktə]

XI əsrin əvvəllərində Burkina Faso ərazisinə şimal-şərqdən, indiki Qana ərazisindən mosi tayfası gəlmişdir. Mosilər yerli nyenese, qrusi və busa tayfalarını özlərinə tabe etdilər. Doqon tayfası şimala çəkilməyə məcbur oldu. Müasir Furkina Faso ərazisində XIV əsrdə Uaqaduqu, Yatenqa, Tenkodoqo və Fada-Qurma dövlətləri mövcud olmuşdur. XIV əsrdən XVI əsrə qədər Yatenqa dövləti qonşu Mali və Sonqay ərazilərinin bir hissəsini işğal etmişdir.

Müstəmləkə dövrü[redaktə]

XIX əsrin sonlarında Burkina Fasonın fransızlar tərəfindən işğalı başlandı. 1895-ci ildə Yatenqa dövlətinin ordusu darmadağın edildi, 1897-ci ildə isə Fada-Qurma Fransanın protektoratlığını tanıdı. 1904-cü ildən 1919-cu ilədək Yuxarı Volta fransız müstəmləkəsi olan Yuxarı Seneqal - Niger müstəmləkəsinin tərkibində, sonralar isə ayrıca müstəmləkə olmuşdur. 1947-ci ildə Yuxarı Volta müstəmləkəsi bərpa olunmuşdur. 1947-ci ildən 1958-ci ilə kimi fransız Yuxarı Voltası Fransa dənizarxası ərazisi olmuş, sonralar isə Fransa Birliyinin tərkibində Yuxarı Volta Muxtar Pespublikası kimi təşkil olunmuşdu. 1958-ci ildə Yuxarı Volta 1959-1960-cı illərdə mövcud olmuş Mali Federasiyasına (MaliSeneqal) daxil olmağı planlaşdırmaq arzusunda olsa da, qonşu Fil Dişi Sahili dövlətinin təzyiqi nəticəsində bu federasiyada iştirak etməkdən imtina etdi. 1959-cu ilin dekabrında Yameoqo ölkənin prezidenti oldu. Onun ilk işi öz partiyasından başqa digər partiyaların fəaliyyətini qadağan etmək oldu.

Müstəqillik dövrü[redaktə]

5 avqust 1960-cı ildə Yameoqo tərəfindən Yuxarı Voltanı müstəqil dövlət elan etdi və onun ilk prezidenti oldu. 1966-cı ilin yanvarında başlanan ümummilli tətil nəticəsində Yameoqo hakimiyyətdən devrildi. Hakimiyyət podpolkovnik Sanqule Lamizana başda olmaqla hərbçilərin əlinə keçdi. 1970-ci ildə Burkina Fasoda yeni konstitusiya qəbul edildi, siyasi partiyaların fəaliyyətinə icazə verildi, artıq briqada generalı olmuş Lamizana ümumi səsvermə nəticəsində ölkə prezidenti seçildi. Lakin 1974-cü ildə növbəti prezident seçkiləri ərəfəsində hakim partiyanın rəhbərləri arasında ziddiyyətlər kəskinləşdi və 1974-cü ilin fevralında Lamizana hakimiyyəti ələ keçirdi. 1977-ci ildə Lamizana ölkəni mülki idarəetmə formasına qaytardı, lakin 1980-cı ilin noyabrında Yuxarı Voltada pollkovnik Saye Zerbonun başçılığı ilə yenidən hərbi rejim quruldu. 1982-ci ilin noyabrında Zerbo növbəti hərbi cevriliş nəticəsində hakimiyyətdən devrildi və hakimiyyətə mayor Jan Batista Uedraoqo gəldi 1983-cü ildə yeni prezident öz hökumətindəki "sollarla" əlaqələri kəsməyi qərara aldı. Həyata keçirilən tədbirlərdən biri də kapitan Tomas Sankaranın solçu baxışlarının davamçılarının Nazirlər Kabinetindən qovulması oldu. 1983-cü ilin avqustunda növbəti hərbi çevriliş baş verdi və Sankara dövlət başçısı oldu. O, ölkənin adını dəyişərək Burkina Faso adlandırdı. sosial inqilabi dəyişikliklər kursunu elan etdi.

Xarizmatik lider olan Tomas Sankara inqilabın inkişafını yalnız şəxsi nümunədə görürdü. Prezident ordu kapitanı olaraq bu vəzifədən qazandığı əmək haqqı ilə - ayda 450 dollar ilə dolanırdı. Prezidentlikdən aldığı 2000 dollar məbləğində pulu isə kimsəsizlər fonduna bağışlayırdı. Sankaranın vəfatından sonra onun sərvətinin hakimiyyətə gəlməmişdən əvvəl aldığı “Pejo” markalı avtomobildən, buzxanası sınıq olan soyuducudan, dörd velosipeddən ibarət olduğu aşkar olunmuşdu. Onun keçirdiyi islahatlardan biri bütün dövlət məmurlarının gəlirlərinin və hesablarının açıqlanması olmuşdu.

Sankara işçilərinə onun iş otağında kondisioner quraşdırmaqlarını qadağan etmişdi. Bunu o, belə izah etmişdi: “mən dəbdəbəli həyat sürə bilməyən insanların qarşısında utanıram”. Həmçinin Sankara öz portretlərini ictimai yerlərdən, ofislərdən asmağa da icazə verməmişdi. O, “Mersedes” markalı avtomobillərdən ibarət olan hökumət avtoparkını satmışdı. Onun əvəzinə nazirləri ölkədə ən ucuz marka olan “Reno” avtomobilləri ilə təmin etmişdi.

Sankara dövlət məmurlarının maaşlarını kəsirdi, onlara şəxsi sürücüdən istifadə etməyə və birinci sinif aviabiletlərlə uçmağı qadağan etmişdi. Məmurlara bahalı qərb kostyumları deyil, yerli əhalinin tikdiyi pambıqdan olan tuniklər geyinmələrini tapşırmışdı. Yeni il qabağı Sankara məmurlara kimsəsizlər fonduna bir aylıq əmək haqqlarını bağışlamaları haqqında göstəriş vermişdi. Bir dəfə Sankara nazirlər kabinetinin yarısını işdən çıxardıb kollektiv şəkildə fermalara göndərmişdi. Ölkə başçısı onların orada çalışaraq daha faydalı olacaqlarını bəyan etmişdi.

Sankaranın hakimiyyətə gəlməsindən üç il ötdükdən sonra Dünya Bankı Burkina-Fasoda korrupsiyanın olmadığını qeyd etmişdi.

Burkina-Fasoda 2014-cü il 28 oktyabrda baş verən hakimiyyət çevrilişi nəticəsində prezident Blez Kompaore hakimiyyətdən kənarlaşdırılmışdır. Çevrilişdən sonra hakimiyyət ordunun nəzarəti altına keçmişdir.

Mənbə[redaktə]

  • Народы мира. Москва,1988.

İstinadlar[redaktə]


Həmçinin bax[redaktə]