Orxon əlifbası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qədim türk əlifbası
Yazı tipi: samit-sait
Dillər: Qədim türk dili
Yarandığı yer: Mərkəzi Asiya
Dövrü: VIII-X əsrlər
Qohumluluğu: Qədim Macar əlifbası
Unikodu: U+10C00–U+10C4F
ISO 15924: Orkh, 175
Şablon: BaxMüzakirəRedaktə
Kızıl şəhərində, üzərində Orxon əlifbası olan yazı

Orxon əlifbası (həmçinin Qədim Türk əlifbası, Orxon-Yenisey əlifbası, Göytürk əlifbası) — VIII-X əsrlər arasında istifadə olunmuş türk əlifbası. Əlifba 1889-cu ildə Nikolay Yadrintsev tərəfindən təşkil olunmuş ekspedisiya Orxon vadisində keçdiyi üçün belə adlandırılmışdır.[1] Orxon abidələrindəki yazıların mətni ilk dəfə Vasili Radlov tərəfindən yayımlanmış və 1893-cü ildə Vilhelm Tomsen tərəfindən deşifr olunmuşdur.

Kökləri[redaktə | əsas redaktə]

Vilhelm Tomsen tərəfindən irəli sürülmüş və geniş olaraq qəbul olan fikir bu əlifbanın Arami əlifbasından törədiyidir. Tomsen həmçinin alternativ bir fikir olaraq bu əlifbanın Çin yazısından törəmiş ola biləcəyini irəli sürür.[2]

Yazılı abidələri[redaktə | əsas redaktə]

200-ə yaxın yazılı abidə və bir miqdar əlyazma dövrümüzə gəlib çatmışdır.[3] VII - X əsrlərə aid olan bu abidələr əsasən müasir Monqolustan, Cənubi Sibirdəki Yenisey hövzəsi, Altay dağlarıSintszyan bölgəsində yerləşir. Qazaxıstan Respublikası Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyinin Dil Komitəsinə əsasən Orxon bölgəsində 54, Yenisey bölgəsində 106, Talas bölgəsində 15, Altayda 78 belə epiqrafik abidə mövcuddur.[4] Əlyazma nümunələri isə Qədim Uyğur dilində yazılmışdır. Irk Bitig bunlardan biridir.

Quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Qədim türk dili sinharmonik dil olduğu üçün qalın və incə saitlər ¹ və ² olaraq qeyd olunmuş hissələrə ayrılmışdır.

İstifadəsi İşarəsi / (varsa) Yenisey variantı Latın hərfləri ilə alternativləri və IPA yazılışı
Saitlər Old turkic letter A.png / 𐰁 𐰂 A /a/, /e/
Old turkic letter I.png/ 𐰄 𐰅 İ /ɯ/, /i/, /j/
Old turkic letter O.png O,U /u/, /o/, /w/
Old turkic letter U.png / 𐰈 Ö,Ü /ø/, /y/, /w/
Kar samitlər Ahəng qanunu
(¹) — Qalın,
(²) — İncə
saitlər ilə
Old turkic letter B1.png/ 𐰊 Old turkic letter B2.png/𐰌 B¹ (ab) /b/ B² (eb) /b/
Old turkic letter D1.png/𐰒 Old turkic letter D2.png D¹ (ad) /d/ D² (ed) /d/
Old turkic letter G1.png/𐰎 Old turkic letter G2.png/𐰐 G¹ (ag) /g/ G² (eg) /g/
Old turkic letter L1.png/𐰟 Old turkic letter L2.png L¹ (al) /l/ L² (el) /l/
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png/𐰥 N¹ (an) /n/ N² (en) /n/
Old turkic letter R1.png/𐰻 Old turkic letter R2.png R¹ (ar) /r/ R² (er) /r/
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png S¹ (as) /s/ S² (es) /s/
Old turkic letter T1.png/𐱄 Old turkic letter T2.png/𐱆 T¹ (at) /t/ T² (et) /t/
Old turkic letter Y1.png/𐰗 Old turkic letter Y2.png/𐰙 Y¹ (ay) /j/ Y² (ey) /j/
Təkcə (¹) — /q/
Təkcə (²) — /k/
Old turkic letter Q.png/𐰵 Old turkic letter K.png/𐰛 K (ak) /q/ K (ek) /k/

Bütün cingiltililər ilə
Old turkic letter CH.png/𐰳 /ʧ/
Old Turkic letter M.svg -M /m/
Old turkic letter P.png -P /p/
Old turkic letter SH.png/𐱂 /ʃ/
Old turkic letter Z.png/𐰕 -Z /z/
Old turkic letter NG.png/𐰮 𐰬 -NG (eñ) /ŋ/
Bitişik səslər + Cingiltili Old turkic letter ICH.png İÇ, Çİ, Ç /iʧ/, /ʧi/, /ʧ/
Old turkic letter IQ.png/𐰷 IK, KI, K /ɯq/, /qɯ/, /q/
Old turkic letter OQ.png/ 𐰹 Old turkic letter UK.png/𐰝 OK, KO,
UK, KU,
K
/oq/, /qo/,
/uq/, /qu/,
/q/
ÖK, KÖ,
ÜK, KÜ,
K
/øk/, /kø/,
/yk/, /ky/,
/k/
+ Kar Old turkic letter NCH.png/ 𐰩 -NÇ /nʧ/
Old turkic letter NY.png/ 𐰫 -NY /ɲ/
Old turkic letter LT.png -LT /lt/, /ld/
𐱇 -OT -UT /ot/ /ut/
𐱈 -BAŞ /baš/
Old turkic letter NT.png / 𐰧 -NT /nt/, /nd/
Söz ayırması Old turkic letter SEP.png yoxdur
(-) — Sadəcə söz sonunda
Üzərində Orxon yazısı olan 5 manatlıq əskinas

Fontlarda[redaktə | əsas redaktə]

Windows 8 əməliyyat sistemindən etibarən Segoe UI Symbol fontunda Orxon əlifbasında yazmaq mümkündür.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sinor, Denis (2002). "Old Turkic". History of Civilizations of Central Asia 4. Paris: UNESCO. pp. 331–333.
  2. N. Ishjatms, "Nomads In Eastern Central Asia", in the "History of civilizations of Central Asia", volume 2, figure 6, p. 166, UNESCO Publishing, 1996, p. 165
  3. Erdal, Marcel. 2004. A grammar of Old Turkic. Leiden, Brill. P.7
  4. Qazaxıstan Respublikası Mədəniyyət və İnformasiya Nazirliyinin Dil Komitəsi

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Orxon əlifbası ilə əlaqəli mediafayllar var.