Likiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Likiya və ya Lisiya (Likcə: Trm̃misa) Anadolunun Təkə yarımadasını əhatə edən antik bir bölgədir. Likiya, eyni zamanda bu bölgədəki antik şəhərlərin təşkil etdiyi bir federasiya və daha sonra da Roma imperiyasının bir əyalətidir. Likiya "İşıq ölkəsi" anlamındadır.

Tarixi[redaktə]

Arnnadakı Likiya Yazısı.

Likiyalıların, eradan əvvəl 3-cü minilin ikinci yarısında Anadoluya gələn və 2-ci minil boyunca Cənubi Anadolu bölgəsində yaşamış və Anadolunun ən əski Hind-Avropa kökənli xalqı olan Luvilerin dağılmasından sonra bir qisminin davamı olduğu söylənilir. Luvi dilinin Hititcəylə yaxınlığı və LuvilerinHititlilərlə qohum olduğu bilinirsə LikcəninHititcəyə olan bağlantısı anlaşılır. Hitit dilində Likiyanın adı Lukkadır.


Ən başdan bəri Yunanlıların hücumlarına cavab verə bilən Likiyalılar, E.Ə. VI əsrə farslarl tərəfindən işgal edilmişdir. Ancaq M.Ö. IV ədrdə Makedoniyalı İsgəndər çıxdığı "Şərq səfəri" daxilində bu bölgəni de ele geçirmiştir. İskender’in ölümü ile generallerinden Ptolemaios bu bölgeyi almıştır ancak varlığını eskisi gibi hissettirememiştir. Bölge yavaş yavaş Yunan kültürü ve sosyal değerlerinin etkisinde kalmıştır. M.Ö. 190 yılında sonuçlanan Magnesia Savaşı'nın ardından imzalanan Apameia barşı uyarınca komşu bölge Karya ile birlikte savaşta Roma tarafında yer alan Rodos’a bırakılmıştır. Likya Birliği bu yıllarda Rodos’a karşı direniş amacıyla kurulmuştur. M.Ö. 168-167 yıllarında ise Roma İmparatorluğu Likya’nın bağımsızlığını ilan etmiştir. Bu yüzyıl içerisinde Anadolu’nun birçok bölümü Roma eyaleti şeklinde düzenlenmiştir fakat Likya bağımsızlığını korumayı başarmıştır. Bunun önemli nedenlerinden birisi Mithridates VI. Eupator tarafından başlatılan Roma aleyhtarı eyleme katılmayıp Roma tarafında yer almasıdır. Bununla birlikte M.Ö. 1. yüzyılda karışık Roma politikasından da etkilenmiştir. Ksantos halkı, Pers istilalarında olduğu gibi, bu dönemde de kendilerine saldıran büyük askeri güçlere karşı direnmişler, savaşı kazanamayacakları anlaşıldığında da toplu intihar yolu ile kendilerini yakmışlardır. Roma, Likya Birliği’ni yeniden ayağa kaldırmak için, bu felaketten arda kalanlara, destek verir. M.S. 42-43 yıllarında imparator Claudius tarafından Provincia Lycia adı ile eyalet haline getirilir. Söz konusu eyalet M.S. 72-73 yıllarında imparator Vespasianus tarafından Provincia Pamphylia eyaleti ile birleştirilerek Likya ve Pamfilya Eyaleti (Provincia Lycia-Pamphylia) oluşturulur.

Likya, M.S. 2. ve 3. yüzyıllarda yaşadığı büyük depremlerin ve M.S. 6. ve 8. yüzyılları arasında yaklaşık 200 yıl süren veba salgınının ardından bir daha kendisini toparlayamamıştır. M.S. 8. yüzyılda Arap akınları ve bu süreye kadar da korsan saldırıları sebebi ile terk edilen bölge, 13. yüzyılda Türk Beylikleri ile yeniden yerleşime açılmıştır.

LİKYA (Lisiya)
Myra’da (Demre) Likya tipi kaya mezarları.
Dalyan’daki kayalara oyulmuş kral mezarları.
İlyada’dan M.Ö. 400 ilə ait bir Yunan vazosu: Patroclus’un (sağda) Sarpedon’u öldürüşü ve Yunan mifologiyasındakı deniz tanrısı Glaucusun yardıma gelişi, Policoro Millî Arkeoloji Müzesi

Coğrafiya[redaktə]

Bölgə Antaliyanın qərbini, Muğlanın cənubi-şərqini və Dənizli ilə Burdurun cənubunu əhatə edir.

Dil[redaktə]

Günümüzde Likiya dilinin, Luvi dilinin devamı olduğu hemen tüm uzmanlarca kabul edilmektedir. Likya’nın başkenti olan Arnna’da (Likçe: "Arnna"; Yunanca: "Ksantos") bulunan ve Atinalılara karşı kazanılan zaferi betimleyen Likçe yazıt, Likya dilinin en önemlili kaynaklarındandır. Hint-Avrupa Dil Ailesi'ne ait olduğu kabul edilen Likya dilinde 6'sı sesli olmak üzere toplam 29 harf bulunduğu saptanmıştır. Harf yazılışlarının Yunan alfabesi ile bazı ortaklıkları olduğu da bilinen bir gerçektir.

Likiya şəhərləri[redaktə]

Tarix boyunca sınırları değişkenlik göstermekle beraber, hem o döneme ait çeşitli yazıtlardan, hem de kentlerin sahip olduğu ana karakterlerden (mezarlar, vb) Likya kentlerini ayırt etme imkanına sahibiz. Doğal olarak en çok tartışma Karya, Pisidya ve Pamfilya sınırlarına yakın olan kentler üzerine olmuş, ancak tarihçiler aşağıdaki kentlerin Likya kentleri olduğu konusunda genel bir fikir birliğine varmışlardır.

Yukarıdaki haritada M.S. 120 yılında Roma imperiyasının Likiya (Lisiya) əyaləti kırmızı rengdə göstərilmiş.
Anadolu’daki Likiya Bölgesi’nin konumu
Çimera (Ağzından Ateş-soluyan Keçi-bedenli ve Yılan-kuyruklu Likyalılar’nın Efsanevî Dişi Dev Ejderhası) adına atfedilen ve Likya Bölgesinde mevcut doğal olarak yanan ateş.
Ters kayık biçimli tipik bir Likya lahti, Kaş, Antalya.

Likiya Şəhər Birlikləri və Likya Ligi (Federasiyası)[redaktə]

Tarixdə bilinən ilk demokratik birliii qurmuş olmakla bilinen Likyalılar, farklı şehirlerden bir araya gelmiş olmalarına rağmen ortak bir kültür yaratmış ve var oldukları sürece bunu paylaşıp yaşatmışlardır. Bunu, arkalarında bırakmış oldukları, bugüne kadar ayakta kalabilen eserlerinin izlerinde rahatlıkla görebiliyoruz. Likya Birliği hakkında edinilen bilgilere göre birlik önemli–önemsiz toplam 23 şehirden oluşmuştur. Günümüze kadar da dayanabilmiş, en büyük altı şehir olan Arnna (Ksantos), Patara, Pinara, Tlos, Myra ve Olympos’un 3’er oy hakkı bulunurken, daha önemsiz ve küçük şehirlerin 1 ya da 2 oy hakkı vardır. 2 ya da daha fazla sayıda Likya kentinin bir araya gelerek oluşturduğu politik birliklere Sympoliteia adı verilir.

Likyalılar'ın kurmuş olduğu bu federasyon sistemi, aynı zamanda ABD Anayasası'na da ilham kaynağı olmuştur. Alexander Hamilton, James Madison ve John Jay tarafından kaleme alınan ve 85 makaleden oluşan Federalist Yazılar, ABD Anayasası'nın da temelini oluşturmaktadır. Alexander Hamilton'un yazdığı 9 ve 16 no.lu ve James Madison'un yazdığı 45.no.lu makalelerde ABD için en uygun yönetim sisteminin Likya Federasyonu'nda olduğu gibi federatif şehir birliği (eyaletler) olduğuna açıkça vurgu yapılmaktadır.

LİKYA LİGİ (Birliği)
Kent Oyu
Arnna (Ksantos) 3
Patara 3
Myra 3
Pinara 3
Tlos 3
Olympos 3
Cybira 2
Boubon 2
Balbira, Lycia 1
Oenoanda 1
Aperlae Simpolu, Simena,
Isinda, Apollonia, Lycia
1

İlgili maddeler[redaktə]

Kaynakça[redaktə]

  • Bean, G.E. (1997): Eskiçağda Likya Bölgesi, Arion Yayınevi.
  • Bryce, T.R. (1974): "The Lukka Problem – and a Possible Solution", en Journal of Near Eastern Studies 33, pp. 395-404.
  • Bryce, T.R. (1983): "Political Unity in Lycia during the Dynastic Period", en Journal of Near Eastern Studies 42, pp. 31-42.
  • Bryce, T.R. (1986): The Lycians in Literary and Epigraphic Sources, Museum Tusculanum Press. ISBN 87-7289-023-1
  • Burrell, B. (2004): Neokoroi: Greek Cities and Roman Emperor, Brill Academic Publichers. ISBN 90-04-12578-7
  • Drinkwater, J.; & Grünewald, T (2004): Bandits in the Roman Empire: Myth and Reality, Routledge. ISBN 0-415-32744-X
  • Ehrenberg, V. (1960): The Greek State, Barnes and Noble.
  • Foss, P. (1998): "Lycia", en C. Lehmann (ed.) Encyclopedia of the Roman Provinces (en construcción).
  • Gygax, M.D. (1991): "Los periecos licios", en Gerión 9, pp. 111-130.
  • Keen, A.G. (1993): "Athenian Campaigns in Karia and Lykia during Peloponesian War", Journal of Hellenic Studies 113, pp. 152-157.
  • Keen, A.G. (1998): Dynastic Lycia: A Political History of the Lycians & Their Relations with Foreign Power, c.545-362 BC, Brill Academic Publishers, Leiden. ISBN 90-04-10956-0
  • Lund, H.S. (1992): Lysimachus: A Study in Early Hellenistic Kingship, Routledge. ISBN 0-415-07061-9
  • Pomeroy, S.B (1976): "A Classical Scholar's Perspective on Matriarchy", en B.A. Carroll (ed.) Liberating Women's History: Theoretical and Critical Essays, University of Illinois Press.
  • Sekunda, N.V. (1991): "Achaemenid Settlement in Caria, Lycia and Greater Phrygia", en H. Sancisi-Weerdenburg and A. Kuhrt (eds.) Achaemenid History VI Asia Minor and Egypt: Old Cultures in a New Empire. Proceedings of the Gronigen 1988 Achaemenid History Workshop, Leiden.
  • Strabon (1993): Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika XII-XIII-XIV), Arkeoloji ve Sanat Yayınları
  • Weiskorpf, M. (1987): "Asia Minor", en E. Yarshater (ed.) Encyclopaedia Iranica v. 2, pp. 757-764.
  • Hellenizm ve Roma Likya'sında Sympoliteialar http://www.bulentiplikcioglu.com/yahoo_site_admin/assets/docs/Senem_Din%C3%A7_Hellenizm_ve_Roma_%C3%87a%C4%9Flar%C4%B1_Likyas%C4%B1nda_Sympoliteialar.9945741.pdf

Xarici keçidlər[redaktə]

Anadolunun qədim əyalətləri

Vifiniya  • Qalatiya  • İoniya  • Kapadokiya  • Kariya  • Kilikiya  • Lidiya • Likaoniya • Likiya • Miziya • Pamfiliya  • Paflaqoniya • Pisidiya • Pont • Troada • Friqiya •  • Eolida •