Xocalı

Bu məqalə Xocalı rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Xocalı (şəhər) səhifəsinə baxın.

Xocalı
Ərazi	936 km²
Əhali	25332 nəfər
Telefon kodu	102
Yaşayış məntəqələrinin sayı	52

Xocalı – Azərbaycanda rayon.

Rayonda 1 tibb müəssisəsi, 54 mədəniyyət ocağı fəaliyyət göstərmişdir.

Sərhəd rayonların və ölkələrin adları

Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Xocavənd və Şuşa.

Tarixi

Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Xocalı 26.02.1992 Şuşa 08.05.1992 Laçın 18.05.1992 Xocavənd 02.10.1992 Kəlbəcər 02.04.1992 Ağdərə 17.06.1993 Ağdam 23.07.1993 Cəbrayıl 23.08.1993 Füzuli 23.08.1993 Qubadlı 31.08.1993 Zəngilan 30.10.1993 Hüzn günləri 20 Yanvar Ümumxalq hüzn günü 26 Fevral Xocalı faciəsi günü 31 Mart Azərbaycanlıların soyqırımı günü

Xocalı rayonu 1991-ci il noyabr ayının 26-da Əsgəran rayonu bazasında yaradılmışdır. Rayonun ərazisi 1991-1992-ci illərdə erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. Sahəsi 0,97 min kv. km, əhalisi 24417 nəfər (1991-ci il). Azərbaycanlılar 12194 nəfər (2004-cü il), qeyriləri 12223 nəfər. Rayonda 1 şəhər, 2 qəsəbə, 50 kənd olmuşdur. Mərkəzi Xocalı şəhəridir. Ağdam şəhərinin 18, Xankəndi şəhərinin 14 km-liyində, Qarabağ silsiləsində yerləşir.

Coğrafi mövqeyi

Rayonun ərazisi əsasən dağlıqdır. Ən hündür yüksəkliyi Qızqala və Qırxqızdır (2843 m, 2827 m). Dağlıq ərazilər istisna olmaqla, iqlimi mülayim-istidir. Yüksək dağlıq əraziləri subalp və alp çəmənlərdir. Əsas çayları Badara və Qarqardır. Dağ-meşə və dağ-çəmən torpaqları mövcuddur. Ərazinin 40 %-ə qədəri fısdıq, cökə, ağcaqayın, qaraağac və s. ilə zəngindir.

Azərbaycan xəritəsində Xocalı şəhəri

Əhalisi

ərazi
	cəmi		kişi		qadın
	nəfər	faiz	nəfər	faiz	nəfər	faiz
Xocalı rayonu	25787	100,0	9640	100,0	16147	100,0
Şəhər əhalisi	11447	44,39	4113	42.67	7334	45,42
Kənd əhalisi	14340	55,61	5527	57,33	8813	54,58

Tarixi və mədəniyyət abidələri

Xocalı ərazisi ən qədim memarlıq və ilk mədəniyyət abidələri ilə zəngindir. Memarlıq abidələrindən türbə (XIV əsr), dairəvi türbə (1356-1357-ci illər), ətafında son tunc və ilk dəmir dövrünə aid nekropol, kurqan çölü və s. var.

XIX əsrdə aşkar edilmiş, daş qutu və kurqanlardan ibarət olan Xocalı qəbristanlığı – son tunc və ilk dəmir dövrünə (e.ə.VIII-VII əsrlər) aid arxeoloji abidədir. Burada müxtəlif tipli saxsı qablar, silahlar (qılınc, xəncər, nizə və ox ucluğu, balta-təbərzin), qızıl, tunc, balıqqulağı, əqiq, şüşə, pasta və s.-dən hazırlanan bəzək əşyaları, tunc əmək alətləri və at əsləhətləri aşkar edilmişdir. Burada çoxlu sayda "Qoç və yəhər" şəkilli qəbir daşları, müqəddəs ziyarətgahlar- Seyid Cəlalın ocağı, Cahan nənənin ocağı və s. var.

Xocalı şəhəri və Əsgəran qəsəbəsi arasında Qarqar çayının sağ və sol sahillərində XVIII əsrə aid "Əsgəran qalası" mövcuddur. Qalanı Qarabağ xanı Pənahəli xan tikdirmişdir. Qala iki istehkamdan ibarətdir. Sağ sahildəki qala bürcü ikiqat daş divarlardan ibarətdir. Sol sahildəki qala dördkünc bürclüdür. Divarların qalınlığı 2-3 m-dir. 1810-cu ildə Rusiya ilə İran arasında sülh danışıqları "Əsgəran qalası"nda aparılmışdır.

Rayonun Kərkicahan qəsəbəsində 3 qəbristanlıq var. Burada XIV əsrə aid yazıları olan qəbirlər, "kilsəli" deyilən yerdə Alban kilsəsi, qəbirlər, 800 il əvvələ təsadüf edilən müsəlman qəbristanlığının qalıqları, Alban pir-ocaqları və s. var.

Rayonun Kosalar kəndi ərazisində "Məhəmməd ağanın otağı" tarixi abidə, "Darılı Piri", "Ələm ağacı" ziyarətgahları və daş qəbirlər var.

Rayonun Meşəli kəndi ərazisndə – Meydan yaylağında – müqəddəs ziyarətgah "seyid qəbri" (ermənilər tərəfindən dağıdıldı), "Yeddi kilsə" (Alban kilsəsi) vardı. Bundan əlavə 4 yerdə Alban kilsəsi mövcud idi.

Ermənilər tərəfindən dağıdılmış abidələr haqqında

Xocalı şəhərində 28 may, 1991-ci ildə keçirilmiş tədbirdə Xocalı rayonunun rəhbər işçiləri və fəalları (Onlardan çoxu Xocalı soyqırımı zamanı həlak olmuşlar).

Ermənistanın işğalı nəticəsində Xocalı rayonunun tarixi, mədəni, dini abidələri, şəhər və kəndləri, iqtisadi bazaları və s. dağıdılmışdır. Xocalı şəhərinin ən qədim tarixi abidələri, qəbristanlıqlar, Kərkicahan qəsəbəsi, Kosalar, Cəmilli və Meşəli kəndlərindəki qəbristanlıqlar, dini abidələr, məsələn, Meşəlidəki "Seyid qəbri" və s. , 1 şəhər, 1 qəsəbə, 8 kənd, 2495 yaşayış evi, 31 sənaye obyekti, 15 kənd təsərrüfatı obyekti, 20 təhsil, 14 səhiyyə müəssisəsi. 56 mədəniyyət, 5 rabitə obyekti və s. dağıdılmışdır.

Görkəmli şəxsiyyətləri

Azərbaycanın dövlətçiliyi, müstəqilliyi, siyasi-iqtisadi inkişafı uğrunda ləyaqətlə çalışan görkəmli şəxsiyyətlər – xocalılar çoxdur.

• Ramil İdris oğlu Usubov – 1948-ci ildə Xocalıda anadan olmuşdur. O, Şuşa rayon Polis şöbəsi, Dağlıq Qarabağ Daxili işlər idarəsi rəisinin müavini, Əlibayramlı şəhər Polis idarəsinin rəisi, Naxçıvan Respublikası Daxili İşlər Naziri (2 dəfə), Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Cinayət-Axtarış idarəsinin rəisi, Respublika Pasport-viza idarəsinin rəisi işləmişdir. General-polkovnik rütbəsinə qədər ucalan R.İ.Usubov 1994-cü ildən Azərbaycan Respublikası daxili işlər naziridir.
• Elman Camal oğlu Məmmədov – 1950-ci ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Uzun müddət Xocalı rayon İcra hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində işləmişdir. O, 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə üzv seçilmişdir.

Erməni işğalçılarına qarşı fədəkarcasına mübarizə aparan 10 nəfər Xocalı rayon sakini Respublikanın ən yüksək fəxri adına – Milli Qəhrəman adına layiq görülmüşdür (9 nəfər ölümündən sonra):

1. Mayor Əlif Lətif oğlu Hacıyev (ölümündən sonra) – 1953-cü ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Xocalı şəhər hava limanın komendantı – rəisi işləmişdir.
2. Tofiq Mirsiyab oğlu Hüseynov (ölümündən sonra) – 1954-cü ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Xocalı şəhər Özünümüdafiə taborunun komandiri idi.
3. Ələsgər Xanlar oğlu Novruzov (ölümündən sonra) – 1949-cu ildə anadan olub. Müəllim idi.
4. Rüstəmov Füzuli Salah oğlu (ölümündən sonra) – 1959-cu ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Xocalı Özünümüdafiə taborunun üzvü idi.
5. Səlimov Araz Bahadur oğlu (ölümündən sonra) – 1963-cü ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Taborun üzvü idi.
6. Həsənov Tabil Qasım oğlu (ölümündən sonra) – 1960-cı ildə Xocalı rayonunun Kosalar kəndində anadan olmuşdur. Kosalar kənd Özünümüdafiə taborunun üzvü idi.
7. İsmayılov İnqilab Ələkbər oğlu (ölümündən sonra) – 1962-ci ildə Xocalıda anadan olmuşdur. Xocalı Özünümüdafiə taborunun üzvü idi.
8. Salahov Şakir Şamil oğlu (ölümündən sonra) – 1966-cı ildə Xocalı rayonunun Cəmilli kəndində anadan olmuşdur. Polis əməkdaşı idi.
9. Əhmədov Natiq İlyas oğlu (ölümündən sonra) – 1969-cu ildə Xocalı rayonunun Kosalar kəndində anadan olmuşdur. Polis əməkdaşı idi.
10. Məmmədov Möhsüm Şahin oğlu – 1967-ci ildə Xocalı rayonunun Kosalar kəndində anadan olub. Hazırda Şuşa rayon Polis şöbəsinin rəis müavini işləyir.

Xarici keçidlər

• http://www.khojali.com

Həmçinin bax

• Xocalı soyqırımı
• Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü