Kürdəmir

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kürdəmir
Kürdəmir 01.jpg


Xəritədə yeri
Kürdəmir is located in Azərbaycan
Kürdəmir
Kürdəmir
Məlumatlar
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Bölgə Kürdəmir
Əhali 18.200 [1] nəfər (2011)
Nəqliyyat kodu 33
Telefon kodu +994 20
Poçt indeksi AZ3300
Disambig.svg Bu məqalə Kürdəmir şəhəri haqqındadır. Kürdəmir rayonu üçün Kürdəmir səhifəsinə baxın.


Kürdəmir şəhəri - Azərbaycanın Kürdəmir rayonunun mərkəzi. Bakı ilə arasında məsafə 189 km.


Tarixi[redaktə]

Kürdəmir rayonu 1930-cu ildə yaradılmışdır.

1963-cü ildə kolxoz-sovxoz istehsalat idarəsi partiya komitələrinin yaranması ilə əlaqədar olaraq Ağsu və Kürdəmir rayonları birləşdirilərək 1963-cü ilin yanvar ayında Kürdəmir kolxoz-sovxoz idarəsi partiya komitəsi yaradılmışdır. 1964-cü ildə Sov. İKP MK-nın plenumunun qərarına əsasən yei sistem ləğv edilərək köhnə struktur bərpa edilmiş və Kürdəmir-Ağsu rayonunları ayrılmış, hər biri müstəqil rayon partiya komitəsi kimi yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyev 2005-ci il 06 oktyabr ayında Kürdəmirə tarixi səfər etmiş, bu zaman Kürdəmir şəhərində Olimpiya İdman Kompleksinin təməli qoyulmuşdur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyev 2008-ci il sentyabr ayının 24-də Kürdəmir şəhərində Olimpiya İdman Kompleksinin açılış mərasimini keçirmişdir. Prezident Kürdəmirə səfəri zamanı rayonun bütün ziyalıları, ağsaqqalları ilə görüşmüş, öz tövsiyyələrini vermişdir[2]

Adının etimologiyası[redaktə]

Q.Qeybullayev qeyd edir ki, Kürdəmir sözü iki türk mənşəli sözün birləşməsindən (Kür - dəymək) əmələ gəlib. Kür çayı daşdığı zaman bu gün Kürdəmir şəhərinin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığına qədər gəlsə də heç vaxt həmin əraziyə çatmırmış. Məhz bu səbəbdən də həmin ərazi yerli əhali arasında Kürdəyməz və ya Kürdəymir adlandırılıb və zaman keçdikcə söz təhrifə məruz qalaraq Kürdəmir formasında işlənməyə başlayıb.

Adı Kürdəmir mənşəyi haqqında bir çox versiyası var. Coeur Daymir ilə - bir Kürdəmir toponimi görə başqa bir versiyasında "cəsarətli, Dəmir" və ya igid, Dəmir (Şirvan ləhcəsində söz Cure qalın, cəsarətli, rəşadətli vasitələri və sözü müasir Kürdəmir rayonu ərazisində təsis lider Dəmir yeddi yaşayış vasitələri), vasitələri ("Kür çata bilməz.") Kəndi Bakı quberniyasında Kürdəmir Göyçay rayonunun bir hissəsi idi və Zaqafqaziya dəmir yolu stansiyası idi. Kənd Bakıda hücum Qafqaz İslam Ordusu ərzində mübarizə səhnəsi idi. Iyun 1918-ci il 12/10 ildən silahlı qüvvələri Kürdəmir qarşı Baksovet və qısa bir döyüş bu şəhər etdi sonra, lakin 10 iyul Türkiyə-Azərbaycan qüvvələrinin onları ələ keçirdi.

Mədəniyyəti[redaktə]

Coğrafiyası və İqlimi[redaktə]

Aran iqtisadi rayonuna daxil olan Kürdəmir rayonu mərkəz kimi 1930-cu ildə yaradılmışdır. Ağsu, Göyçay, Ucar, İmişli, Sabirabad, Hacıqabul və Zərdab rayonları ilə həmsərhəddir.

Kürdəmir sözünün etimologiyası haqqında bir neçə versiya var. Kürdəmir -"Kür" və "Dəmir" sözlərindən olduğu ehtimal olunur (Şirvan dialektində "Kür" sözü çılğın, cəsur, igid, qoçaq anlamında, "Dəmir" isə həmin ərazidə məskunlaşmış yeddi yaşayış məskəninin, obanın igidlərinin xası, başçısı, sərkərdəsi olan igid Dəmir, qoçaq Dəmir, cəsur Dəmir mənasında işlənmişdir). Kürdəmir - "kür dəymir" sözlərindən götürüldüyü ehtimal olunur. Yəni, Kür çayı daşarkən daşqından əziyyət çəkməyən (suyun çatmadığı yerlər) sahə Kürdəymir kimi adlanmış, zaman keçdikcə "Y" samiti assimilyasiya (aşınma) olmuş və "Kürdəmir" şəklində işlənmişdir. Ərazisi 163151 hektar olmaqla ölkə ərazisinin 1,9 %-ni təşkil edir. Rayon 23 inzibati ərazi vahidliyi, 1 şəhər, 2 qəsəbə, 30 bələdiyyə ilə əhatə olunmuşdur.

Rayon ərazisinin meyilliyi 1 dərəcə, dəniz səthindən hündürlüyü 0 200 m (dərinlik və hündürlük şkalası üzrə), havanın orta illik temperaturu 17,18 dərəcə, yağışların illik miqdarı 250-300 mm, küləyin sürəti 2-3 m/san, quru subtropik iqlimə xarakterikdir.

Rayonun əsas fəaliyyəti bitkiçilik və heyvandarlığı inkişaf etdirmək olmaqla, son zamanlar bazar iqtisadiyyatı şəraitinə uyğun olaraq ticarət, xidmət və digər sahələr üzrə kiçik sahibkarlıq fəaliyyətinə geniş yer verilmişdir. Rayonun ərazisindən Ağsu - Kürdəmir - Bəhrəmtəpə avtomobil yolunun 43 km (III dərəcəli), Ələt - Qazıməmməd - Kürdəmir - Yevlax yolunun 42 km (II dərəcəli), Bakı -Tbilisi baş dəmir yolunun 44 km hissəsi keçir.

Rayonun Şığırlı kəndi ərazisində yerləşən "Qaratəpə" yaşayış yeri və qəbiristanlıq ilk orta əsrlərə aid olduğu ehtimal olunur.Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji tarixi abidədir. Abidə dövlət tərəfindən qorunur.

Ərəbqubalı kəndi ərazisində "Şəhərgah" yaşayış mənətəqəsi IX –XI əsrdə Şirvan adlı şəhərin qalıqları olduğu ehtimal olunur. Abidədə son dəfə 2009-cu ildə AMEA-nın Arxieologiya institutunun əməkdaşı, professor Qafar Cəbiyeb tədqiqat işləri aparmışdır. Yerli əhəmiyyətli bu abidə dövlət tərəfindən qorunur [3]

Əhali[redaktə]

Kürdəmir rayonunun ərazisi 1631,5 km2, əhalinin bir kvadrat kilometrə sıxlığı 67 nəfər təşkil edir. Rayonda 1 şəhər, 2 qəsəbə, 59 kənd vardır. Rayonun iri yaşayış məntəqələri Kürdəmir şəhəri, Karrar və Qarabucaq qəsəbələri, Atakişili, Xırdapay, Yenikənd, Mollakənd, Şilyan, Qarasaqqal, Muradxan, Köhünlü, Sığırlı kəndləridir.Rayonda adambaşına 1.1 hektar kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi düşür. 2013-cü ilin yanvar ayının 1-i vəziyyətinə rayonun əhalisi 108 900 nəfər olmuş və 2012-ci il ərzində 1 400 nəfər(2011-ci ildə rayonun əhalisi 107 500 nəfər), yaxud 1,2 % artmışdır. Əhalinin ümumi sayından 54 300 nəfərini və ya 49,9 %-i kişilər, 54 600 nəfərini və ya 50,1 %-i qadınlar təşkil edir. Əhalinin(o cümlədən Kürdəmir şəhərinin əhalisi 21 500 nəfər ) 19,74 %-i şəhər yerlərində, 80,26 %-i (kənd əhalisi 87 400 nəfər)kəndlərdə yaşayırlar. Rayon sakinlərinin 26 682 nəfəri 24.5 %-i 0-14 yaşda olan uşaq və yeniyetmələrdən,74 050 nəfəri 68 %-i əmək qabiliyyətli yaşda olanlardan və 8 168 nəfəri 7.5  %-i əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı olanlardan ibarətdir.Əhalinin orta yaş həddi 31 yaşdır. Rayonda 2215 nəfər məcburi köçkün, 300 nəfər qaçqın məskunlaşmışdır.Şəhid ailələrinin sayı 113, Qarabağ müharibəsi əlillərinin sayı 60 nəfərdir. [4]

Görkəmli şəxsləri[redaktə]

  • Əlikram Məmmədov - tibb elmləri toktoru, professor, Azerbaycan Tibb Universitetinin 2-ci Cerrahiye kafedrasinin mudiri.


Şəkillər[redaktə]

Mənbə[redaktə]

  1. World Gazetteer: Azerbaijan – World-Gazetteer.com
  2. Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti http://kurdemir-ih.gov.az/news.html
  3. Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti http://kurdemir-ih.gov.az/page/13.html
  4. Azərbaycan Respublikası Kürdəmir Rayon İcra Hakimiyyəti http://kurdemir-ih.gov.az/page/12.html