Fətəli xan Xoyski
| Fətəli Xan Xoyski azərb. Fətəli Xan İskəndər Xan oğlu Xoyski |
||||
 |
||||
|
||||
|---|---|---|---|---|
| 1 aprel, 1920 — 24 dekabr, 1919 | ||||
| Sələfi: | Məmməd Yusif Cəfərov | |||
| Xələfi: | vəzifə ləğv edilib | |||
|
||||
| 26 dekabr, 1918 — 14 mart, 1919 | ||||
| Sələfi: | Əlimərdan bəy Topçubaşov | |||
| Xələfi: | Məmməd Yusif Cəfərov | |||
|
||||
| 28 may, 1918 — 17 iyun, 1918 | ||||
| Sələfi: | vəzifə təsis edilib | |||
| Xələfi: | Behbud xan Cavanşir | |||
|
||||
| 28 may, 1918 — 14 aprel, 1919 | ||||
| Sələfi: | vəzifə təsis edilib | |||
| Xələfi: | Nəsib bəy Yusifbəyli | |||
|
||||
| 7 noyabr, 1918[1] — 25 dekabr, 1918[2] | ||||
| Sələfi: | Xosrov bəy Sultanov | |||
| Xələfi: | Səməd bəy Mehmandarov | |||
| Təvəllüdü: | 7 dekabr 1875-ci il Şəki, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası |
|||
| Vəfatı: | 19 iyun 1920-ci il (44 yaşında) Tiflis |
|||
Xoyski Fətəli Xan İskəndər Xan oğlu (1875-1920) — Azərbaycan Demokratik Respublikası hökumətinin başçısı, ADR-in Daxili İşlər Naziri (28.05.1918 – 17.06.1918), ADR-in Xarici İşlər Naziri (26.12.1918 - 14.03.1919) (24.12.1919 - 01.04.1920).
Mündəricat |
[redaktə] Həyatı
Fətəli Xan Xoyski 1875-ci il dekabrın 7-də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. Atası rus ordusunun general-leytenantı idi. Onların əsli Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərindəndir. Xoy xanı olan ulu babası Cəfərqulu İran şahı Fətəli ilə müharibədə məğlub olduğundan 20000 nəfərlik qoşunu ilə Üç kilsəyə – Eçmiədzinə sığınmışdı. 1803-1806-cı illər Rus-İran müharibələri dövründə rus qoşunlarına qoşulan Cəfərqulu xan imperator I Aleksandr tərəfindən təltif edilmişdir. O, 22 dekabr 1806-cı il tarixdə[3] Şəki xanı təyin olunmuş və general-leytenant rütbəsinə layiq görülmüşdür. Cəfərqulu xan 3 sentyabr 1814-cü il tarixdə[4] vəfat etdikdən sonra Şəki xanlığını onun oğlu İsmayıl idarə edir. 1819-cu ildə İsmayılın vəfatından sonra Şəki xanlığı ləğv edilir və Rusiyanın tərkibinə qatılır. Bu nəsildən görkəmli sərkərdələr, dövlət xadimləri və ziyalılar çıxmışdır. Bunlardan biri də Fətəli xan Xoyskidir. O, Gəncə klasik gimnaziyasını, 1901-ci ildə isə Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. Fətəli xan əvvəlcə Gəncədə, sonra Suxumi, Batumi və Kutaisi dairə məhkəmələrində müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. Yekaterinador dairə məhkəməsində prokuror müavini təyin edilməsi Xoyskinin ictimai-siyasi fəaliyyətində yeni mərhələ olmuşdur. O, Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasından II Dövlət dumasına deputat seçilmişdir. Fevralın 2-də Peterburqun məşhur Tavriya sarayında toplanan Rusiya parlamentinin iclaslarında çıxış edən Fətəli xan çar hökumətinin Zaqafqaziyada və Azərbaycanda yeritdiyi müstəmləkəçilik siyasətini tənqid atəşinə tuturdu. O, kadet partiyasına üzv olmasına baxmayaraq, dumanın müsəlman deputat fraksiyasına daxil idi. F. Xoyski Rusiyanın müstəmləkəsindəki xalqlara məhəlli muxtariyyət verilməsini hökumətdən tələb edirdi. O, sonralar müxtəlif illərdə Bakı və Gəncə dairə məhkəmələrində iş kəsmək üzrə andçı - müvəkkil vəzifəsini icra etmişdir.
19 iyun 1920 - Fətəli xan Xoyski Tiflisdə erməni terrorçuları Aram Erkayan və Misak Qriqoryan tərəfindən qətlə yetirilib. Terror aktı nəticəsində Xəlil bəy Xasməmmədov (Cümhuriyyətin ədliyyə və daxili işlər naziri) ağır yaralanıb
[redaktə] Siyasi fəaliyyəti
1917-ci ildə Rusiyada Fevral burjua inqilabı baş verdi. Fətəli xan Xoyski martın 27-də Bakıda yaranmış Milli Müsəlman Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçilmişdir. O, həmin ilin aprelində Bakıda çağırılan Qafqaz müsəlmanlarının qurultayında iştirak etmişdir.
F. Xoyski burjua inqilabından sonra heç bir partiyaya mənsub olmasa da, 1917-ci il oktyabrın 26-dan 31-dək Bakıda keçirilən Türk Ədəmi - mərkəziyyət partiyası Musavatın birinci qurultayında çıxış və iştirak etmiş və həmin qurultayda irəli sürülən Azərbaycana muxtariyyət şüarını qızğın müdafiə etmişdir. O, 1917-ci ilin dekabrında yaranan Zaqafqaziya seyminin üzvü və müstəqil Zaqafqaziya Federativ Respublikası hökumətinin ədliyyə naziri olmuşdur.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikası elan olundu. Təkcə türkdilli xalqlar arasına deyil, bütün islam aləmində ilk dəfə olaraq respublika üsul-idarəsinə qədəm qoyan Azərbaycan xalqının ilk müstəqil hökumətini təşkil etmək bitərəf Fətəli xan Xoyskiyə tapşırıldı. O, hökumətdə həm nazirlər şurasının sədri, həm də daxili işlər naziri vəzifəsini tuturdu. 1918-ci il iyunun 17-də Azərbaycan Milli Şurasının göstərişinə əsasən Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə ikinci hökumət kabinəsi təşkil olundu.
1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının oyuncaq Sentrokaspi qüvvələrindən təmizlənməsi münasibətilə Fətəli xan Xoyski çıxış edərək demişdir: "Bizim də həyatda yaşamağa, bizim də azad yaşamağa hüququmuz vardır. Heç bir zirehli maşın, hidroplan, aeroplan, kanonerka, məftilli çəpər, mina və sairə texniki qurğu, heç bir qüvvə və onların havadarları tarixin təbii axarına mane ola bilmədilər. Bakının 50 minlik qoşun və texnika ilə birlikdə kiçik bir qüvvənin həmləsi qarşısında süqutu başqasının fəlakəti üzərində öz xoşbəxtliyini qurmaq istəyənlərə ibrət dərsi olmalıdır." (Azərbaycan qəzeti, 19. IX. 1918. № 2)
Professor V. İ. Razumoskinin 1922-ci ildə çap etdirdiyi "Bakı şəhərində universitetin əsasının qoyulması" adlı məqaləsində məlum olur ki, Azərbaycan Dövlət Universitetinin yaranması təşəbbüsü Fətəli xan Xoyskiyə məxsusdur.
F. Xoyski 1918-ci il dekabrın 26-da təşkil etdiyi III hökumət kabinəsində də Nazirlər Şurasının sədri və Xarici İşlər naziri vəzifəsini tuturdu. Məhz onun dövründə Azərbaycan dövlət orqanlarının özülü qoyulmuşdu. Müstəmləkə siyasətinin rəmzi olan Yelizavetpol şəhəri və quberniyasının yenidən Gəncə və Gəncə quberniyası adlandırılması, Qaryagin qəzasının Cəbrail qəzası adı ilə əvəz edilməsi, çoxpartiyalı parlament sisteminin yaradılması, Azərbaycan Respublikasının pul və poçt markalarının buraxılması, ana dilində məktəb və seminariyaların açılması və digər mütərəqqi tədbirlər Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumət kabinələri dövründə həyata keçirilməyə başlanmışdı.
1919-cu ilin mart ayında Fətəli xan Xoyskinin başçılıq etdiyi hökumət istefaya çıxdı.
Fətəli xan Xoyski Nazirlər Şurasının sədri N. Yusifbəylinin təşkil etdiyi ikinci hökumət kabinəsində Xarici İşlər naziri vəzifəsinə icra etmişdir. Azərbaycan Demokratik Respublikasının beynəlxalq aləmdə və xarici dövlətlər tərəfindən tanınmasında Fətəli xan Xoyskinin müəyyən xidmətləri olmuşdur.
1920-ci il yanvarın 2-də RSFSR-in Xarici İşlər üzrə Xalq Komissarı G. V. Çiçerin ağqvardiyaçı general Denikinə qarşı vahid cəbhə yaratmaq üçün Xoyskiyə nota ilə müraciət etdi. Ayın 19-da Xoyskinin verdiyi cavabda göstərilirdi ki, Azərbaycan Respublikası Sovet Rusiyasının daxili işlərinə qarışmır və bu məsələdə bitərəfdir.
G.V. Çiçerin 23 yanvar tarixli ikinci notasında yenə həmin məsələyə qayıdaraq, Azərbaycanı RSFSR-ilə əməkdaşlığa dəvət edir və yazırdı ki, biz həmişə bir səma altında, bir yerdə yaşamışıq və yenə də bir yerdə yaşamalıyıq. Xoyski fevralın 1-də Çiçerinə öz hökumətinin rəsmi fikrini bildirmiş və onun təklifini rədd etmişdir.
1920-ci il fevralın 20-də Çiçerinin üçüncü notası və martın 7-də Xoyskinin cavabı eyni məsələyə həsr olunmuşdur. Martın axırında Çiçerin sonuncu notasını göndərmiş, aprelin 27-də Xoyski Azərbaycan parlamentində cavab notasını oxuyarkən XI Qızıl Ordunun Bakıya yaxınlaşdığı xəbəri alınmışdır. Bu hadisələrdən sonra Fətəli xan öz ailəsi ilə birlikdə Tiflisə getmişdir. 1920-ci ilin iyunun 19-da muzdlu qatil tərəfindən arxadan güllə ilə vurulmuş və M. F. Axundovun yanında dəfn edilmişdir.
[redaktə] İstinadlar
- ↑ Güclü ordu Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinin, müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün qarantıdır
- ↑ Güclü ordu Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinin, müstəqilliyinin və ərazi bütövlüyünün qarantıdır
- ↑ Köhnə, yəni Yuli təqvimi ilə: 10 dekabr 1806-cı il.
- ↑ Köhnə, yəni Yuli təqvimi ilə: 22 avqust 1814-cü il.
[redaktə] Həmçinin bax
 |
VikiMənbədə Azərbaycanin xarici işlər nazirləri mövzusunda məlumatlar var. |
[redaktə] Xarici keçidlər
 |
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti rəhbərləri |  |
|---|---|---|
|
Dövlət başçıları: Məmməd Əmin Rəsulzadə • Əlimərdan bəy Topçubaşov |
||
|
Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirləri |
||
|---|---|---|
| Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) |
Məmmədhəsən Hacınski (28.05.1918–06.10.1918) • Əlimərdan bəy Topçubaşov (06.10.1918–07.12.1918) • Fətəli xan Xoyski (26.12.1918–14.03.1919) • Məmməd Yusif Cəfərov (14.03.1919–22.12.1919) • Fətəli xan Xoyski (24.12.1919–01.04.1920) |
|
| Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (1920-1991) |
Nəriman Nərimanov (04.1920–05.1921) • Mirzə Davud Hüseynov (05.1921–12.1921) • Mahmud Əliyev (1944–1958) • Tahirə Tahirova (1959–1983) • Elmira Qafarova (1983–1987) • Hüseynağa Sadıqov (23.01.1988–18.10.1991) |
|
| Azərbaycan Respublikası (1991-dən sonra) |
Hüseynağa Sadıqov (18.10.1991–29.05.1992) • Tofiq Qasımov (04.07.1992–26.06.1993) • Həsən Həsənov (02.09.1993–16.02.1998) • Tofiq Zülfüqarov (05.03.1998–26.10.1999) • Vilayət Quliyev (26.10.1999–02.04.2004) • Elmar Məmmədyarov (02.04.2004–indiyə kimi) |
|
|
Azərbaycanın müdafiə nazirləri |
||
|---|---|---|
| Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) |
Xosrov bəy Sultanov (28 may 1918 - 11 iyun 1918) • Fətəli xan Xoyski (7 noyabr 1918 - 25 dekabr 1918) • Səməd bəy Mehmandarov (25 dekabr 1918 - 28 aprel 1920) |
 |
| Azərbaycan Respublikası (1991-dən sonra) |
Valeh Bərşadlı (5 sentyabr 1991 - 11 dekabr 1991) • Tacəddin Mehdiyev (11 dekabr 1991 - 17 fevral 1992) • Şahin Musayev (yanvar 1992 - 24 fevral 1992) • Tahir Əliyev (24 fevral 1992 - 16 mart 1992) • Rəhim Qazıyev (17 mart 1992 - 20 fevral 1993) • Dadaş Rzayev (20 fevral 1993 - 17 iyun 1993) • Səfər Əbiyev (17 iyun 1993 - avqust 1993) • Vahid Musayev (avqust 1993 - 25 avqust 1993) • Məmmədrəfi Məmmədov (2 sentyabr 1993 - 6 fevral 1995) • Səfər Əbiyev (6 fevral 1995 - indiyədək) |
|
|
Azərbaycanın baş nazirləri |
|
|---|---|
| Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920) |
Fətəli xan Xoyski (28 may, 1918 — 14 aprel, 1919) • Nəsib bəy Yusifbəyli (28 may, 1919 — 30 mart, 1920) • Məmmədhəsən Hacınski (icra edən) (30 mart, 1920 — 28 aprel, 1920) |
| Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (1920-1991) |
Nəriman Nərimanov (28 aprel, 1920 — 6 may, 1922) • Qəzənfər Musabəyov (6 may, 1922 — 14 mart, 1930) • Dadaş Bünyadzadə (14 mart, 1930 — 23 oktyabr, 1932) • Teymur Quliyev (28 mart, 1946 — 6 aprel, 1953) • Mircəfər Bağırov (6 aprel, 1953 — 20 iyul, 1953) • Teymur Quliyev (20 iyul, 1953 — 1 mart, 1954) • |
| Azərbaycan Respublikası (1991-dən sonra) |
Həsən Həsənov (7 fevral, 1991 — 4 aprel, 1992) • ə.e. Firuz Mustafayev (4 aprel, 1992 — 14 may, 1992) • Rəhim Hüseynov (14 may, 1992 — 30 yanvar, 1993) • Əli Məsimov (5 fevral, 1993 — 28 aprel, 1993) • Pənah Hüseynov (28 aprel, 1993 — 30 iyun, 1993) • Surət Hüseynov (30 iyun, 1993 — 7 oktyabr, 1994) • Fuad Quliyev (icra edən) (7 oktyabr, 1994 — 2 may, 1995) • Fuad Quliyev (2 may, 1995 — 20 iyul, 1996) • Artur Rasizadə (icra edən) (20 iyul, 1996 — 26 noyabr, 1996) • Artur Rasizadə (26 noyabr, 1996 — 4 avqust, 2003) • İlham Əliyev (4 avqust, 2003 — 4 noyabr 2003) • Artur Rasizadə (4 noyabr, 2003 — indiyə kimi) |
- 7 dekabrda doğulanlar
- 1875-ci ildə doğulanlar
- 19 iyunda vəfat edənlər
- 1920-ci ildə vəfat edənlər
- Xoyskilər
- Azərbaycan siyasətçiləri
- Azərbaycan baş nazirləri
- Azərbaycan Xarici İşlər Nazirləri
- Azərbaycan daxili işlər nazirləri
- Şəkidə doğulanlar
- Tiflisdə vəfat edənlər
- Azərbaycan Demokratik Respublikası
- Azərbaycanlı dövlət xadimləri
- Poçt markalarında şəxslər
