Müsavat Partiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Müsavat Partiyası
Müsavat Partiyası
Loqotip
Qurucusu: Məhəmməd Əli Rəsulzadə, Abbasqulu Kazımzadə, Tağı Nağıoğlu
Sədri: İsa Qəmbər
Quruluş tarixi: 1911
Qərargahı: Bakı şəhəri, Binəqədi rayonu, Dərnəgül qəsəbəsi, 3097-ci məhəllə
İdeologiyası: milli liberalizm (liberal və milliyyətçi), sağ mərkəzçi
Gənclər təşkilatı: Müsavat Gənclər Təşkilatı
Parlamentdə yerləri: 125/0
Saytı: http://musavat.org.az/

Müsavat Partiyası – Azərbaycanda mövcud olan ən yaşlı siyasi partiya. Əsası 1911-ci ildə İstanbulda muhacirətdə olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə əmisi oğlu Məhəmməd Əli Rəsulzadə, habelə Abbasqulu Kazımzadə və Tağı Nağıoğlu tərəfindən Bakıda qoyulmuşdur.

Müsavat Ərəb sözüdür və Azərbaycan dilinə bərabərlik kimi tərcümə olunur.

Tarixi[redaktə]

Erkən dövr[redaktə]

"Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat"ın bayrağı

1911-ci ildə əsası qoyulandan 1917-ci ildə Fevral inqilabına qədər "Müsavat" partiyası gizli olaraq fəaliyyət göstərmişdir. Bu ilk mərhələdə "Müsavat" Rusiya İmperiyasında və Yaxın Şərqdə yaşayan müsəlman və türk-dilli millətləri milli azadlıq və demokratik müxtariyyət idealları ətrafında birləşdirməyə çalışmışdır[1].

"Müsavat" partiyasının ilk proqramı 9 maddədən ibarət olub, İslami xarakter daşıyıb. 1913-cü ildən, M.Ə. Rəsulzadə Bakıya qayıtdıqdan sonra Müsavat Partiyasının proqramı təkmilləşdirilib, türkçülük fikirləri ilə dolğunlaşdırılıb. 1915-ci ilin oktyabr ayında M.Ə. Rəsulzadənin redaktorluğu ilə nəşrə başlayan "Açıq söz" qəzeti həm də Müsavat Partiyasının orqanı kimi çap olunub. Qəzet mətbuat tariximizdə "Türk ədəbi dili ilə" çap olunan ilk mətbu orqandır.

"Müsavat"ın islamçı ideologiyası ətrafında qurulmasına və onun rəhbəri olan M.Ə. Rəsulzadənin türkçülük düşüncələrinə rəğbət bəsləməsinə baxmayaraq, Birinci dünya müharibəsinin ilk illərində "Müsavat" partiyası Çar rejimini dəstəkləmişdir[2].

1917-ci il iyunun 17-də müsavatçılar, "Difai" Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri Nəsib bəy Yusifbəylinin, Həsən bəy Ağayevin, Şəfi bəy Rüstəmbəylinin, Xasməmmədli və Şeyxzamanlı qardaşlarının yaratdığları "Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi" ilə birləşərək "Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat"ın əsasını qoymuşlar[3]. Birləşmiş partiyanın gərərgahı 1918-ci il Bakıda baş verən qanlı mart hadisələrinədək bu şəhərdə yerlməşmişdir.

"Müsavat"ın ilk qurultayı 1917-ci il oktyabrın 26-31-də Bakıda, "İsmailiyyə" binasında keçirilib.

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Müsavat Partiyası (30 nəfər sayla) bir neçə azsaylı partiya ilə birgə Azərbaycan İstiqlalını elan etdi. Milli Şuranın sədri vəzifəsinə M.Ə. Rəsulzadə seçildi.

1918-1920-ci illərdə dövlət quruculuğu prosesində, Parlament seçkilərində, Azərbaycanın dünya dövlətləri tərəfindən tanınmasında Müsavat Partiyasının böyük xidmətləri olub.

1919-cu ildə partiyanın ikinci qurultayı keçirilib.

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan işğal olunduqdan sonra Müsavat Partiyası gizli mübarizəyə başlayır. M.Ə. Rəsulzadənin başçılığı ilə yaranan "Gizli Müsavat" Təşkilatı – Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd Sadıq Quluzadə, Məmməd Həsən Baharlı və Cəfər Cabbarlıdan ibarət ümumi mərkəzi bir heyətlə fəaliyyətə başlayır. Müsavatın təşkilatçılığı ilə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərində bir sıra silahlı üsyan olub.

1936-cı ilin avqustunda Müsavat Partiyasının konfransında Partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edilir.

Mühacirət dövrü[redaktə]

1920-ci ilin 27 aprelindən – Azərbaycanın işğal günündən Müsavat Partiyası gizli fəaliyyətə başladı. M.Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdülvahab Yurdsevər, Cəfər Cabbarlı, Məmməd Sadıq Quluzadə Məhəmməd Həsən Baharlıdan ibarət Müsavatın gizli "Ümumi Mərkəzi" yaradıldı.

"Gizli Müsavat" təşkilatı bolşevik işğalına qarşı etiraz xarakteri daşıyan bəyannamələri 28 may, 27 aprel günlərində xalq arasında yayır, milli mübarizə ruhunu ölməyə qoymurdu.

1920-1930-cu illərdə Azərbaycanda çoxlu sayda silahlı üsyanlar, kəndli qiyamları izsiz ötüşməyərək buradakı sovet hökumətini sarsıtmışdı.

Müsavat Partiyasının təbliğat işi çox güclü aparılırdı. Sovet hökumətinin Azərbaycandakı bütün işləri diqqətlə izlənilir, onların hər yalan şüarı Müsavat tərəfindən təkzib edilirdi. Orta və ali məktəblərdə güclü təbliğat işləri görülür, sovet hakimiyyətinin işğalçı məqsədi adamlara anladılırdı. Hər baxımdan güclü təbliğatçılar yetişdirmək üçün Müsavat gizli siyasi kurslar və məktəblər açırdı.

Müsavatçılara qarşı Sovet hökuməti amansız cəza sistemi tətbiq edirdi. M.Ə. Rəsulzadə bildirirdi ki, 1923-cü ilin avqustunadək iki min müsavatçı həbs edildi. Ümumilikdə isə, 1920-ci il aprelin 28-dən 1921-ci ilin avqustuna qədər Azərbaycanda 48 min adam qırmızı terrorun qurbanı olub.

Bütün bunlara baxmayaraq, müsavatçılar keçən əsrin 30-cu illərinin sonuna kimi Sovet hakimiyyətinə qarşı ölkə daxilində mübarizə aparıblar.

Müsavat partiyasının konfransı. "Yeni Proqram Əsasları"nın qəbul edilməsi[redaktə]

1936-cı ilin avqustunda Polşada, Varşava şəhərində Müsavat Partiyasının Konfransı keçirildi. Partiyanın rəsmi yığıncağına verilən 17 illik fasilədən sonra keçirilən bu konfransın böyük əhəmiyyəti vardı. Partiya lideri M.Ə. Rəsulzadə "Milli hərəkatda partiya fəaliyyəti" haqqında çıxış etdi. Konfransda partiyanın "Yeni Proqram Əsasları" qəbul edildi. "Yeni Proqram Əsasları"nda bir fikrə başlıca üstünlük verilirdi: Müstəqil Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətini rus istilasından qurtarmaq və onu qeydsiz-şərtsiz müstəqil bir dövlət halında yaşatmaq!

Yeni Proqram Əsasları müsavatçılığın tərifini belə müəyyənləşdirirdi: "Müsavatçılıq böyük Türk Kültürünə bağlı, milli, mədəni və insani dəyərləri mənimsəyən, hürriyyət, cumhuriyyət və istiqlal idealına sadiq Azərbaycan vətənsevərliyidir".

"Yeni Proqram Əsasları" Milli Təsanüdə cəmiyyətdə böyük ehtiyac duyulduğunu vurğulayaraq bildirirdi: "... Bu surətlə, müsavatçılıq, Milli Birlik və Təsanüdü əsas olaraq alır və hər türlü sinif və zümrə hakimiyyətini rədd edir".

Müsavat Partiyasının II qurultayı[redaktə]

Müsavat Partiyasının II qurultayı 1919-cu ilin dekabrında keçirildi (qurultay dekabrın 2-dən 12-dək davam etmişdir). Respublikanın bütün bölgələrindən qurultayda 140 nümayəndə təmsil olunurdu. Qurultayı giriş sözü ilə M.Ə. Rəsulzadə açıb və partiyanın Mərkəzi Komitəsinin fəaliyyəti haqqında məruzə ilə çıxış edib.

II qurultayda aşağıdakı qərarlar qəbul edilib:

  1. Qafqaz konfederasiyası;
  2. Denikin təhlükəsi;
  3. Dağıstan məsələsi.

Qurultayda Partiya Proqramına baxılıb. 67 maddəlik Partiya Proqramı iki hissədən ibarət idi: Birinci hissə – Nəzəriyyə və uzaq məqsəd; İkinci hissə – Əməliyyə və yaxın məqsəd.

Proqramın birinci hissəsində göstərilirdi ki, əsas amalımız olan Azərbaycan İstiqlalını bütün namus və vicdanımızla qorumalıyıq.

Proqramın ikinci hissəsi aşağıdakı bölmələrdən ibarət idi:

  1. Şəkli idarə;
  2. Həqqi-əhliyyət;
  3. İqtisad və maliyyə işləri;
  4. Torpaq məsələsi;
  5. İşçi məsələsi;
  6. Ədliyyə məsələsi;
  7. Ruhani idarəsi məsələsi;
  8. Maarif məsələsi.

İkinci qurultayda M.Ə. Rəsulzadə yenidən Müsavat Partiyasının sədri seçilib.

Yeni dövr[redaktə]

1991-ci ilin iyununda Yeni Müsavatın I qurultayında Nəsib Nəsibzadə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri seçilir. 1992-ci ildə Müsavatın bərpa mərkəzi yaradılır.

1992-ci ilin noyabrında Müsavat Partiyasının III Bərpa Qurultayı keçirilir və İsa Qəmbər Partiyanın Başqanı seçilir.

İştirak etdiyi seçkilər[redaktə]

Prezident seçkilərində[redaktə]

Seçkilər Namizədi Səslər Faiz
2003-cü il Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkiləri İsa Qəmbər 372,385[4] 12.2%[4]
2013-cü il Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkiləri Cəmil Həsənli 204,642[5] 5.5%[5]

Parlament seçkilərində[redaktə]

Seçkilər Səslər Faiz Nəticə
1995-ci il Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər - - 1/125 yer[6]
2000-ci il Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər 140,546[7] 4.8%[7] 2/125 yer[8][7]
2005-ci il Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər - - 5/125 yer[9]
2010-cu il Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər 42,551[10] 01,8%[10] 0/125 yer[10]

Hökumətdə və parlamentdə təmsilçiliyi[redaktə]

Müsavatçıların Azərbaycan hökuməti kabinələrində tutduqları vəzifələr:

Himni[redaktə]

Bayrağına göy qurşağı göy rəngini verdi,
Bayraqdan uca təkcə bir Allahdı, Müsavat!
İllər boyu gah meydana, gah zindana girdin,
Zalım elə bildi daha dustaqdı Müsavat!

Əsdi qara yellər başın üstündə, çox əsdi,
Kəsdi qara yellər, sənin haqq yolunu kəsdi,
Amma nə oraq biçdi səni, nə çəkic əzdi,
Sümbül kimi bir də dikəlib, qalxdı Müsavat!

Dünya bulanıb bir durulan vaxt olacaqdı,
Zalımlara divan qurulan vaxt olacaqdı,
Sənsiz bu Vətən torpağı bədbaxt olacaqdı,
Sənsən bu Vətən torpağının baxtı, Müsavat!

Bəsdir bəzədik çölləri başdaşlarımızla,
Bəsdir suladıq gülləri göz yaşlarımızla,
Dar gündə tutaq əl-ələ qardaşlarımızla,
Dərdi-qəmi boğ, gün kimi doğ, vaxtdı Müsavat!

Sözləri: Ramiz Rövşən.
Musiqisi: Cavanşir Quliyev.

Müsavatın himni 25 oktyabr 1997-ci il tarixdə partiyanın V (Proqram) Qurultayında qəbul olunub.[11]

Bayrağı və emblemi[redaktə]

Müsavat Partiyasının bayrağı mavi rəngdədir. İlk dəfə 1919-cu ildə Partiyanın II qurultayında bayrağın bu rəngdə olmağı qəbul edilib. Mavi bayraq bir zamanlar Elxanilər dövründə (XIII əsrdə) Azərbaycan torpaqları üzərində dalğalanıb. Mavi bayraq həm də Elxanilərin zəfər yürüşlərini əks etdirirdi.[11][12]

" Partiyanın embleminin müəllifləri görkəmli rəssamlar Elçin MəmmədovTərlan Qorçiyevdir. Emblemdəki "Müsavat" sözünün baş hərfi olan "M" qoşa dağ şəklində təqdim olunur; arxadakı dağ qara rəngdədir. Qara dağ Türklər üçün əhəmiyyətli simvollardan biridir. Öndəki dağ isə Müsavatın simvolu olan mavi rəngdədir. "M" hərfinin strukturu, qoşa dağın görünüşü tarazlıq ideyasını ifadəli göstərir. Tarazlıq ideyasından isə Müsavatın əsas prinsiplərindən birinə – Milli Təsanüdə çıxmaq olar. Çünki Təsanüd həm də müxtəlif sosial təbəqələrin mənafelərində tarazlaşdırma nöqtələri tapmaqdır. Emblemdəki iki üçbucaqdan Platon və Fərabi kimi filosofların fəlsəfəsinə də çıxmaq olar. Bu filosoflar deyirdilər ki, bütün başqa həndəsi fiqurlar (həndəsi fiqurlara uyğun cisimlər) üçbucaqların müxtəlif birləşmələrindən törənmişdir, yəni varlıqda olanların təməli həndəsi fiqur prinsipinə uyğun gəlir
"

[11][12]

Qərargahı[redaktə]

Müsavat Partiyası 2003-cü ilə kimi Azərbaycan prospekti 37 ünvanında yerləşən binada fəaliyyət göstərib. Amma 2003-cü ildə Azərbaycanda keçirilən prezident seçkilərindən sonra partiya şəhərin mərkəzindəki qərargahını itirməli oldu. Müsavat hazırda Binəqədi rayonu, Dərnəgül qəsəbəsi 3097-ci məhəllədəki 4 mərtəbəli binanın iki mərtəbəsində fəaliyyət göstərir. Bu binaya köçən zaman otaqlar normal olmadığından Müsavat rəhbərliyi bir qədər xərc çəkərək, otaqlara əl gəzdirib təmir işləri apardılar. Amma hazırda da qərargahın bir sıra yerləri bərbad vəziyyətdədir. Partiya hər ay kommunal xərclərlə birgə 1000 manata qədər dövlət rüsumu ödəyir[13]

Partiya üzvləri və rəhbərləri[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. (ing.) Smith, Michael G. (April 2001). "Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-1920". Journal of Contemporary History 36 (2): 216-218.
  2. (ing.) Mostashari, Firouzeh (2006). On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus. I.B.Tauris, 144. ISBN 1850437718.
  3. (rus.) Гусейнов, Мирза Давуд (1927). "1: Программа и тактика", Тюркская демократическая партия федералистов "Мусават" в прошлом и настоящем.
  4. 4,0 4,1 Adam Carr's Election Archive 2003 (en). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  5. 5,0 5,1 Adam Carr's Election Archive 2013 (en). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  6. Azərbaycan Milli Məclisinin deputatlarının siyahısı (I çağırış) (az). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  7. 7,0 7,1 7,2 Adam Carr's Election Archive 2000 (en). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  8. Azərbaycan Milli Məclisinin deputatlarının siyahısı (II çağırış) (az). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  9. Azərbaycan Milli Məclisinin deputatlarının siyahısı (III çağırış) (az). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  10. 10,0 10,1 10,2 Adam Carr's Election Archive 2010 2010 (en). Yoxlanılıb 2014-04-20.
  11. 11,0 11,1 11,2 MÜSAVAT PARTİYASININ EMBLEMİ (az). musavat.org.az. Yoxlanılıb 2014-04-20.
  12. 12,0 12,1 Elnur Məmmədli (2009-05-12). Partiyaların simvolları – ARAŞDIRMA (az). lent.az. Yoxlanılıb 2014-04-20.
  13. Elnur Məmmədli (2010-02-04). Partiyalarımız hara sığınır? – ARAŞDIRMA (az). lent.az. Yoxlanılıb 2014-04-20.

Həmçinin bax[redaktə]

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

VikiMənbədə Müsavat Partiyası ilə əlaqəli məlumatlar var.

Xarici keçidlər[redaktə]