İraq əhalisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Osmanlı İraqı, 1900-cü il

İşğal edilmiş üç Osmanlı vilayəti (Mosul, Bağdad və Bəsrə) əsasında 10 avqust 1920-ci ildə Britaniya mandatı altında İraq Krallığı təşkil edildi. Rəsmən 1958-ci ilədək krallıq,1958-ci ildən bəri isə respublika olan İraqda 1919, 1927, 1934, 1947, 1957, 1965, 1977 və 1987-ci illərdə ölkənin bütün ərazilərini əhatə edən, 1997-ci ildə isə Kürdüstan Regional Hökumətinin nəzarətində olan üç mühafaza çıxılmaqla digər 15 mühafazanı əhatə edən siyahıyaalınmalar aparılmışdır.

Əhali sayının dinamikası[redaktə]

İllər 1919 sa. 1927 sa. 1934 sa. 1947 sa. 1957 sa. 1965 sa. 1977 sa. 1987 sa. 1997 sa. 2003 r.t. 2008 r.t. 2009 r.t. 2010 r.t 2011 r.t. 2012 r.t 2013 r.t. 2014 r.t.
Əhali[1][2][3] 2 849 282[4] 2 965 054 3 213 174 4 816 185 6 339 960 8 047 415[5] 12 000 497 16 335 198 22 046 244 27 475 167 31 895 637[6] 31 664 466 32 489 972 33 338 757 34 207 248 35 095 772 36 004 552[7]

Mühafazalar üzrə məskunlaşma[redaktə]

Rəsmi məlumatlara əsasən İraq əhalisinin mühafazalar üzrə məskunlaşması[1][8][9][10][11][12]
İnzibati-ərazi vahidi[13] Ərazisi[14] 1935 r.t. 1947 sa. 1957 sa. 1965 sa. 1977 sa. 1987 sa. 1997 sa.[15] 2012 r.t.
(محافظة بغداد) Bağdad mühafazası 4 555 km² 499 410 817 205 1 313 012 2 045 000 3 189 700 3 841 268 5 365 989 (5 423 964) 7 255 278
(محافظة نينوى) Ninəvə mühafazası[13] 37 323 km² 453 004 595 190 755 447 743 000 1 105 671 1 479 430 2 033 887 (2 042 852) 3 353 875
(محافظة البصرة) Bəsrə mühafazası 19 070 km² 286 312 368 799 503 330 669 000 1 008 626 872 176 1 547 637 (1 556 445) 2 601 790
(محافظة السليمانية) Süleymaniyə mühafazası 17 023 km² 184 204 226 400 304 895 400 000 690 557 951 723 ... (1 362 739) 1 931 561
(محافظة ذي قار) Ziqar mühafazası[13] 12 900 km² 231 990 371 867 458 848 499 000 622 979 921 066 1 182 727 (1 184 796) 1 883 160
(محافظة بابل) Babil mühafazası[13] 5 119 km² 211 666 261 206 354 779 488 000 592 016 1 109 574 1 178 818 (1 181 751) 1 864 124
(محافظة ديالى) Diyalə mühafazası 17 685 km² 215 900 272 413 329 836 397 000 587 754 961 073 1 131 685 (1 135 223) 1 477 684
(محافظة أربيل) Ərbil mühafazası 15 074 km² 180 671 239 776 273 383 356 000 541 456 770 439 ... (1 095 992) 1 657 684
(محافظة الانبار) Anbar mühafazası[13] 137 808 km² 129 836 192 983 253 023 307 000 466 059 820 690 1 021 468 (1 023 736) 1 598 822
(محافظة صلاح الدين) Səlahəddin mühafazası[13] 24 363 km² ... ... ... ... 363 819 726 138 901 631 (904 432) 1 441 266
(محافظة واسط) Vasit mühafazası[13] 17 153 km² 138 200 224 938 295 899 334 000 415 140 564 670 782 176 (783 614) 1 240 935
(محافظة النجف) Nəcəf mühafazası[13] 28 824 km² ... ... ... ... 389 680 590 078 772 384 (775 042) 1 319 608
(محافظة كركوك) Kərkük mühafazası[13] 9 679 km² 223 634 286 005 388 839 474 000[16] 495 425 601 219 751 208 (753 171) 1 432 747
(محافظة القادسية) Qədisiyə mühafazası[13] 8 153 km² 416 831 378 118 520 470 400 000 423 006 559 805 750 229 (751 331) 1 162 485
(محافظة ميسان) Meysan mühafazası[13] 16 072 km² 264 508 307 021 329 840 345 000 372 575 487 448 636 053 (637 126) 997 410
(محافظة كربلاء) Kərbəla mühafazası 5 034 km² 124 290 274 264 217 375 340 000 269 822 469 282 591 122 (594 235) 1 094 281
(محافظة المثنى) Müsənnə mühafazası[13] 51 740 km² ... ... ... 143 000 215 637 315 815 435 552 (436 825) 735 905
(محافظة دهوك) Dəhuk mühafazası[13] 6 553 km² ... ... ... 146 000 250 575 293 304 ... (402 970) 1 158 633
Toplam 434 128[17] km² 3 560 456 4 816 185[18] 6 339 960[19] 8 047 000[20] 12 000 497 16 335 198 22 026 244 (22 046 244) 34 207 248

Milli tərkibi[redaktə]

İraqda 10-dan çox xalqın nümayəndəsi yaşayır. Bunlar ərəblər, kürdlər, türkmanlər, farslar, lurlar, ermənilər, asurlar, xaldeylər, çərkəzlər, qaraçılar (əsasən qürbətilər) və sairələrdir.

Rəsmi məlumatlar[redaktə]

1921, 1923, 1922-24 sayımları yekunlarına əsasən Mosul məsələsi rəqəmlərdə[redaktə]

Mosul vilayətinin əhalisi[21]
Etnik qrup Türkiyənin rəqəmləri[22] B.Britaniyanın rəqəmləri,
1921 sayımı
İraq krallığının rəqəmləri
1922-24 sayımı[23]
Kürdlər 263 830 424 720 494 000
Türkmanlar 146 960 65 895 38 652
Ərəblər 43 210 185 763 166 941
Xristianlar 31 000 62 225 61 336
İudaistlər 16 865 11 897
Yezidilər 18 000 30 000 26 257
Köçərilər 170 000 ... ...
Toplam 673 000 785 468 799 083

1947-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

İraqda dini və ya etnik qruplar (qeydə alınmış oturaq əhali içərisində), 19 oktyabr 1947-ci il sa. əsasən[24]
Etnik və ya dini qrup Şəhər əhalisi Kənd əhalisi Toplam Nisbəti
Təsnif edilmiş toplam oturaq ölkə əhalisi 1 604 000 2 960 000 4 564 000[25] 100%
Şiə ərəblər 673 000 1 671 000 2 344 000 51.4%
Sünni ərəblər 428 000 472 000 900 000 19.7%
Sünni kürdlər 176 000 662 000 840 000 18.4%
Şiə farslar 49 000 3 000 52 000 1.2%
Sünni türkmanlar 39 000 11 000 50 000 1.1%
Şiə türkmanlar 11 000 31 000 42 000 0.9%
Şiə feylilər 14 000 16 000 30 000 0.6%
Xristianlar 94 000 55 000 149 000 3.1%
İudaistlər 113 000 4 000 117 000 2.6%
Yezidlər və Şahbeklər 2 000 31 000 33 000 0.8%
Sabiilər 5 000 2 000 7 000 0.2%
Kərkük livası[redaktə]

1957-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

İraqda danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 12 oktyabr 1957-ci il sa. əsasən[26][27]
Dillər Kişilər Qadınlar Toplam Nisbəti
Toplam 4 102 514 3 944 901 6 339 960 100%
Ərəb dili 2 515 568 2 503 394 5 018 962 79.16%
Kürd dili 530 975 511 799 1 042 774 16.45%
Türk dili 67 469 69 337 136 806 2.16%
Arami dili[28] 29 489 31 564 61 053 0.96%
Fars dili 10 469 10 731 21 200 0.33%
İngilis dili 5 379 2 958 8 337 0.13%
Hind dili 2 058 1 010 3 068 0.05%
Fransız dili 559 327 886 0.01%
Digər 13 040 14 440 27 480 0.43%
Təsnif edilməmiş 10 111 9 283 19 394 0.32%
Kərkük livası[redaktə]
Kərkük livasında danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 1957-ci il sa. əsasən[29][30][31]
Dillər Bütün livada toplam:
1957 sayımı,
ilkin rəsmi yekunlar
Nisbəti Bütün livada toplam:
1957 sayımı, təxmin[32]
Nisbəti ≈ Kərkük şəhərində:
1957 sayımı, rəsmi
Nisbəti Kərkük şəhərində:
1959-cu il təxmini[33]
Nisbəti
Toplam 388 839 100% 389 min 100% 120 402 100% 150 000 100%
Türk dili 83 371 21.44% 180 min 46.27% 45 306 37.63% 75 000 50%
Ərəb dili 109 620 28.19% 20 – 30 min[34] 5.14% – 7.71% 27 127 22.53% 75 000 50%
Arami dili[28] 1 605 0.41% 1 509 1.25%
Kürd dili 187 593 48.24% 189 – 179 min 48.59% – 46.02% 40 047 33.26%
İngilis dili 697 0.18% 634 0.53%
Fars dili 123 0.03% 101 0.08%
Hind dili 87 0.02% 79 0.07%
Fransız dili 41 0.01% 35 0.03%
Digər 418 0.11% 418 0.35%
Təsnif edilməmiş 5 284 1.37% 5 146 4.27%
Ərbil şəhəri[redaktə]
Ərbil şəhərində danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 1957-ci il sa. əsasən[35]
Dillər Danışanların sayı Nisbəti
Toplam 39 913[36] 100%
Kürd dili 30 527 76.48%
Türk dili 6 535 16.37%
Ərəb dili 2 722 6.82%
Arami dili[28] 47 0.12%
Təsniflənməmiş 82 0.21%

1965-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

İraqda danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 14 oktyabr 1965-ci il sa. əsasən[37]
Dillər Kişilər Qadınlar Toplam Nisbəti
Toplam 3 185 117 3 154 843 8 047 415 100%
Ərəb dili 3 260 284 3 155 045 6 415 329 79.72%
Kürd dili 625 875 601 622 1 227 497 15.25%
Türkman diliTürk dili 78 061[38] 78 900[38] 156 961[38] 1.95%
Asoru Yeni Arami diliXaldey Yeni Arami dili 31 665[39] 29 537[39] 61 202[39] 0.76%
Erməni dili 7 846 8 044 15 890 0.2%
Fars dili 4 554 1 332 5 886 0.07%
İngilis dili 175 198 373 0.00%
Alman dili 192 46 238 0.00%
Fransız dili 59 28 87 0.00%
Digər 16 707 11 123 27 830 0.36%
Təsnif edilməmiş 77 096 59 026 136 122 1.69%
Kərkük livası[redaktə]
Kərkük livasında danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 1965-ci il sa. əsasən
Dillər Bütün livada toplam Nisbəti Kərkük şəhərində Nisbəti
Toplam 473 626 100% 167 413[40] 100%
Ərəb dili 184 535 38.96%
Kürd dili 170 905 36.08%
Türkman diliTürk dili 92 429[41] 19.52%
Asoru Yeni Arami diliXaldey Yeni Arami dili 9 273[42] 1.96%
Erməni dili 1 043 0.22%
Digər və Təsnif edilməmiş 15 441 3.26%

1977, 1987 və 1997-ci illərdə gerçəkləşmiş siyahıyaalınmalara əsasən[redaktə]

Ət-Təmim mühafazası[redaktə]
Ət-Təmim mühafazasında danışılan dillər (ana dili sorğusu əsasında), 1977 və 1997-ci illərdə aparılmış sa. əsasən[30]
Dillər 1977-ci ildə Nisbəti 1997-ci ildə Nisbəti
Toplam 483 977 100% 752 745 100%
Ərəb dili 218 755 45.20% 544 596 72.35%
Kürd dili 184 875 38.20% 155 861 20.71%
Türkman dili 80 347 16.60% 50 099 6.66%

Qeyri-rəsmi təxminlər[redaktə]

İraqın etnik xəritəsi
Joshua Project–ə əsasən İraq əhalisinin milli tərkibi
Etnik qrup Sayı,
2013-cü il təxm.[43]
Nisbəti[44]
Toplam 34 373 000 100%
İraq ərəbləri 25 882 000 75.30%
Şimali İraq ərəbləri
Misir ərəbləri
Körfəz ərəbləri
Fələstin ərəbləri
Suriya ərəbləri
Bədəvilər
Kurmanclar, Yezidilər, Herkilər, Soranlar 4 082 000 11.88%
Azərbaycanlılar, Türkmənlər, Anadolu türkləri 2 431 700 7.07%
Yeni Aramilər 912 500 2.65%
Farslar 405 000 1.18%
Bacalanlar, Havramanlar, Şahbeklər, Sarlılar 145 000 0.42%
Lurlar 99 000 0.29%
Ermənilər 74 000 0.22%
Amerikalılar 69 000 0.20%
Adıgeylər 34 000 0.10%
Qaraçılar 33 000 0.10%
Çeçenlər 10 000 0.03%
Sabiilər 7 700 0.02%
Urdudilli hindlilər 3 600 0.01%
Fransızlar 700 0.00%
İtalyanlar 300 0.00%
Yunanlar 300 0.00%
Ərəbdilli Yəhudilər 200 0.00%
Təsniflənməmiş 182 000 0.53%

Etnik qruplar[redaktə]

1997-ci il istisna olmaqla 1957, 1965, 1977 və 1987-ci illərdə həyat keçirilmiş əhali sayımlarında sorğu anketlərində şəxsin etnik mənsubiyyəti haqqında sual olmamış, ona yalnız ana dili haqqında sual verilmişdir.

Ərəblər[redaktə]

ABŞ MKİ-nin nəşr etdirdiyi "Dünya faktlar kitabı"nda, külliyatın 1974-cü ildən 1983-cü ilədək olan nəşrlərində verilən məlumatlara əsasən İraq əhalisinin 70.90%-ini etnik ərəblər təşkil edirdi.

İraqda ən böyük etnik qrup ərəblərdir . Onlar İraq əhalisinin 65% – 73%-ni təşkil edirlər .

Kürdlər[redaktə]

Kürdlər İraq əhalisinin 1947-ci siyahıyaalınmasına əsasən 18.40%-ini, 1957-ci siyahıyaalınmasına əsasən 16.45%-ini , 1965-ci siyahıyaalınmasına əsasən 15.25%-ini, 1977-ci siyahıyaalınmasına əsasən 13.95%[45]-ini, 1987-ci il siyahıyaalınmasına əsasən isə 18.93%[46]-ini təşkil etmişdir.

1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən kürdlər ölkə əhalisinin (təxm. 4.564 milyon nəfər)[47] təxminən 18.40%-ni (təxm. 900.000[48] nəfər) təşkil etmişdir. 1947-ci il sayımı İraqdakı köçəri əhalinin sayını dəqiq müəyyən edə bilməmiş və onlar haqqında təfsilatlı məlumatlar verə bilməyərək onları ümumi şəkildə yuvarlaq sayla toplam 250 min nəfər, bütün İraq əhalisi isə 4.816.185 nəfər qəbul edilmişdir.

1957-ci il siyahıyaalınmasının 1957-ci ildə yayınlanmış ilkin yekunlarına əsasən[49] ölkə əhalisinin (6.339.960 nəfər) 16.45%-nin (1.042.774 nəfər) ana dilinin kürd dili olduğu elan edilmişdi. Bu ilkin nəticələrə əsasən kürdlər Süleymaniyə livasında əhalinin 98.40%-ini, Ərbil livasında 89.00%-ini, Kərkük livasında 48.20%-ini, Mosul livasında 26.10%-ini, Diyalə livasında 18.20%-ini təşkil edirdilər.[50]

ABŞ MKİ-nin nəşr etdirdiyi "Dünya faktlar kitabı"nda, külliyatın 1974-cü ildən 1983-cü ilədək olan nəşrlərində verilən məlumatlara əsasən İraq əhalisinin 18.30%-ini etnik kürdlər təşkil edirdi.

Bütün siyahıyaalınmaların yekun nəticələri və türkmanların sayımlarda sayları təhrif edilməklə xeyli ölçüdə kürd olaraq göstərilmələri nəzərə alınarsa real olaraq İraq əhalsinin təxminən 13% – 17%[51]-nin kürdlərdən ibarət olduğu düşünülə bilər.

Türkmanlar[redaktə]

1927-ci və 1932-ci illərdə İraq Krallığı tərəfindən rəsmən həyata keçirilmiş əhali sayımlarının əhalinin etnik və linqvistik tərkibinə dair məlumatları yayımlanmamışdır.

1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən türkmanlar ölkə əhalisinin (təxm. 4.564 milyon nəfər)[47] təxminən 2%-ni (təxm. 92 min nəfər) təşkil etmişdir. Bu sayıma əsasən türkmanların 54.35%-i (təxm. 50 min nəfər) şəhərlərdə, 45.65%-i (təxm. 42 min nəfər) isə kəndlərdə yaşamışdır, həmçinin ölkədəki bütün Türkmanların 55.35%-i (təxm. 50 min nəfər) sünni, 45.65%-i (təxm. 42 min nəfər) isə şiə müsəlman idi, sünni türkmanların 78%-i (təxm. 39 min nəfər), şiə türkmanların isə 26.19%-i (təxm. 11 min nəfər) şəhərlərdə yaşayırdı. 1947-ci il sayımı İraqdakı köçəri əhalinin sayını dəqiq müəyyən edə bilməmiş və onlar haqqında təfsilatlı məlumatlar verə bilməyərək onları ümumi şəkildə yuvarlaq sayla toplam 250 min nəfər olaraq qəbul etmişdir (bütün ölkə əhalisi isə toplam 4.816 milyon nəfər təxmin edilmişdir). Bu səbəbdən o zamankı köçəri türkman əhalisi haqqında məlumat əldə etmək münkün deyildir. Həmçinin 1947-ci il sayımı xristian etiqadlı etnik türkman əhalinin sayına da aydınlıq gətirməmiş, gerçəkləşmiş təsnifləndirməyə uyğun əhali sayımının livalar üzrə nəticələri də göstərilməmişdir. Bu tip təsnifləndirmə ilə sonrakı siyahıyaalınmalarda əhali sayımı gerçəkləşməsə də onun nəticələri türkman aydınlar tərəfindən qəbul edilmir. Belə ki, iddialara əsasən türkmanların İraqdakı ümumi sayı təhrif edilmiş və olduğundan dəfələrlə az göstərilmişdir.

1957-ci il siyahıyaalınmasının 1957-ci ildə yayınlanmış ilkin yekunlarına əsasən[49] ölkə əhalisinin (6.339.960 nəfər) 2.16%-nin (136.806 nəfər) ana dilinin türk dili olduğu elan edilmişdi. Bu ilkin nəticələrə əsasən türkmanların ümumi sayının 61.30%-i Kərkük livasında, 26.50%-i Mosul livasında, 5.00%-i Ərbil livasında, 7.20%-i isə digər livalarda yaşayırdı. Ancaq 14 iyul 1958-ci il inqilabından sonra 1959-cu ildə açıqlanmış yekun nəticələrə əsasən isə İraqın 6.34 milyon nəfər əhalisinin 567 min nəfərinin (ölkə əhalisinin 9%-i) ana dilinin türk dili olduğu açıqlanmışdı.[52][53][54][55][56] 8 fevral 1963-cü il dövlət çevrilişi ilə hakimiyyəti qəsb etmiş Baas partiyasının hakimiyyətə gəlişi ilə 1959-cu ildə elan olunmuş yekun nəticələr təqzib edilmiş və 1957-ci ildə elan olunmuş ilkin nəticələr qəbul edilmişdir.

1957-ci il (ilkin yekunlar) və 1965-ci ildə həyata keçirilmiş əhali siyahıyaalınmalarının ümumölkə yekunları 1963-cü ildən etibarən BMT-yə bildirilsə də, daha sonra keçirilmiş 1977, 1987 və 1997-ci illərdə reallaşmış sayımların ana dili üzrə yekunları BMT-yə ötürülməmişdir.

1977-ci il siyahıyaalınmasının rəsmi yekunlarına əsasən İraq əhalisinin 1.15%-i türkmanlardan ibarət idi.[57] Ancaq 1957-ci ilin sonradan rəsmən qəbul edilmiş nəticələrini əsas olaraq götürən R.İ.Lawless hesab edir ki, təbii artım nəzərə alınmaqla 17 oktyabr, 1977-ci il sayımı zamanı (ana dili əsasında) etnik türkmənlərin sayı 243.422 nəfər olmalı idi ki, bu da İraqın ümumi əhalisinin (12.000.497 nəfər) 2.03%-inə bərabər olacaqdı.[58]

ABŞ MKİ-nin nəşr etdirdiyi "Dünya faktlar kitabı"nda, külliyatın 1974-cü ildən 1983-cü ilədək olan nəşrlərində verilən məlumatlara əsasən İraq əhalisinin 2.40%[59][60][61][62][63]-ini etnik türkmanlar təşkil edirdi.

İraq Türkmən Cəbhəsinin və ümumən İraqlı türkman liderlərinin iddialarına əsasən Türkmanlar ümumi İraq əhalisinin 13%-ni təşkil etməkdədir.[64][65][66][67]

Yeni Aramilər[redaktə]

ABŞ MKİ-nin nəşr etdirdiyi "Dünya faktlar kitabı"nda, külliyatın 1974-cü ildən 1983-cü ilədək olan nəşrlərində verilən məlumatlara əsasən İraq əhalisinin 0.70%-ini etnik aramilər təşkil edirdi.

Assuriyalılar — İraq əhalisinin təxminən 3%-ini assuriyalılar (həmçinin onların etnik yarım qrupunu təşkil edən xaldeylər) təşkil edir .[68]

Farslar (Əcəmlər)[redaktə]

1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən Farslar ölkə əhalisinin təxminən 1.2%[47]-ni (təxm. 52 min nəfər) təşkil etmişdir. Yay Dilçilik İnstitutunun yayımladığı "Etnoloq sorğu kitabçası"nın 1996-cı ildə və 2000-ci ildə nəşr edilmiş və müəllifləri Cozef Evans Qrayms və Barbara F. Qrayms olan 13-cü və 14-cü nəşrlərində verilən məlumata əsasən İraqda fars dilli əhalinin sayı 1989-cu il üçün ümumi əhalinin 1.2%-i nisbətində, 1993-cü il üçün isə 227 min nəfər olaraq təxmin edilmişdir.[69][70]

Feylilər[redaktə]

Feylilər lurların etnoqrafik qrupularından biridir.[71] 1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən şiə olan Feylilər ölkə əhalisinin təxminən 0.6%[47]-ni (təxm. 30 min nəfər) təşkil etmişdir. Bu sayıma əsasən Feylilərin 46.67%-i (təxm. 14 min nəfər) şəhərlərdə, 53.33%-i (təxm. 16 min nəfər) isə kəndlərdə yaşamışdır.

Ermənilər[redaktə]

1965-ci il siyahıyaalınması zamanı İraqda rəsmən qeydə alınan 8.047.415 nəfər əhalidən 15.890 nəfəri (7.846 nəfəri kişilər, 8.044 nəfəri qadınlar) və ya 0.2%-i ana dilini erməni dili olaraq bildirmişdi.[37]

2012-ci ildə Rusiyanın Ria-Novosti İnofrmasiya Agentliyinə istinadən yayılmış məlumatlara əsasən İraqın əs-Somariya telekanalına müsahibə verən İraqdakı Erməni Kilsəsinin başçısı Masis Şahinyan bildirmişdir ki, son bir neçə ildə Erməni Kilsəsi ardıcıllarından təxminən 10 min nəfər İraqı tərk etmişdir.[72] Masis Şahinyanın məlumatlarına əsasən 2003-cü ilədək İraqda ermənilərin sayı 25 mindən çox olsa da hazırda 15-16 min ətrafındadır.[72][73][74] 2003-cü ildən sonra İraqı tərk edən və Ermənistana pənah gətirmiş ermənilərin sayı 2010-cu ilin fevral ayında artıq toplam 991 nəfər idi.[75] İraqdan olan qaçqınlardan toplam 901 nəfər 2005-2013-cü illərdə siyasi sığınacaq üçün Ermənistan Respublikasına müraciət etmiş, onlardan 869 nəfəri siyasi sığınacaq ala bilmişdir.[76]

Digərləri[redaktə]

Dini tərkibi[redaktə]

1919-cu il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

Sancaqlar üzrə İraq əhalisinin dini tərkibi, 1919-cu il sa. əsasən[4]
Vilayətlər Sancaqlar Sünni müsəlmanlar Şiə müsəlmanlar İudaistlər Xristianlar Digər Toplam
Bağdad Bağdad 130 000 54 000 50 000 15 000 1 000 250 000
Samarra 66 455 14 215 300 ... ... 80 970
Diyalə 54 953 46 097 1 689 397 900 104 036
Kut 8 578 98 712 381 127 ... 107 798
Divaniyə 1 000 192 300 6 000 5 000 200 204 500
Şamiyə 445 189 000 530 20 5 190 000
Hillə 15 983 155 897 1 065 27 28 173 000
Dileym 247 000 200 2 600 200 ... 250 000
524 414 750 421 62 565 20 771 2 133 1 360 304
Bəsrə Bəsrə 24 408 130 494 6 928 2 221 1 549 165 600
Amara 7 000 284 700 3 000 300 5 000 300 000
Müntəfiq 11 150 306 220 160 30 2 440 320 000
42 558 721 414 10 088 2 551 8 989 785 600
Mosul Mosul 244 713 17 180 7 635 50 670 30 180 350 378
Ərbil 96 100 ... 4 800 4 100 1 000 106 000
Kərkük 85 000 5 000 1 400 600 ... 92 000
Süleymaniyə 153 900 ... 1 000 100 ... 155 000
579 713 22 180 14 835 55 470 31 180 703 378
Toplam 1 146 685 1 494 015 87 488 78 792 42 302 2 849 282

1947-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

İraqda dini və ya etnik qruplar (qeydə alınmış oturaq əhali içərisində), 1947-ci il sa. əsasən[24]
Etnik və ya dini qrup Şəhər əhalisi Kənd əhalisi Toplam Nisbəti
Təsnif edilmiş toplam oturaq ölkə əhalisi 1 604 000 2 960 000 4 564 000 100%
Şiə müsəlmanlar 747 000 1 721 000 2 468 000 54.1%
Sünni müsəlmanlar 643 000 1 145 000 1 788 000 39.2%
Xristianlar 94 000 55 000 149 000 3.1%
İudaistlər 113 000 4 000 117 000 2.6%
Yezidlər və Şahbeklər 2 000 31 000 33 000 0.8%
Sabiilər 5 000 2 000 7 000 0.2%
Ərbil şəhərində əhalinin dini tərkibi, 1947-ci il sa. əsasən [77]
Ərbil şəhəri əhalisi toplam İslam Xristianlıq İudaizm Təsnif edilməmiş və digər
27 036[36][78] 23 466 2 244 1 321[79] 5
Kərkük şəhərində əhalinin dini tərkibi, 1947-ci il sa. əsasən[80]
Kərkük şəhəri əhalisi toplam İslam Xristianlıq İudaizm Mandayizm Yezidilik Təsnif edilməmiş və digər
68 308 58 654 6 715 2 873 37 1 28

1957-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

İraq əhalisinin dini təsnifi, 1957-ci il sa. əsasən[81][82]
Dinlər Etiqad edənlər: Kişilər Etiqad edənlər: Qadınlar Etiqad edənlər: Hər iki cins Toplam əhaliyə nisbəti
Toplam 3 185 117 3 154 843 6 339 960 100%
İslam 3 038 255 3 019 238 6 057 493 95.54%
Xristianlıq 107 890 98 316 206 206 3.25%
Yezidilik 28 210 27 675 55 885 0.88%
Mandayizm 5 978 5 847 11 825 0.19%
İudaizm 2 645 2 261 4 906 0.08%
Təsnif edilməmiş və digər 665 374 1 039 0.06%
Livalar üzrə İraq əhalisinin dini tərkibi, 1957-ci il sa. əsasən[82]
Livalar İslam Xristianlıq Yezidilik Mandayizm İudaizm Digər Təsniflənməmiş Toplam
Bağdad 1 235 538 68 775 311 3 768 3 634 431 555 1 313 012
Mosul 609 247 90 348 55 129 61 18 169 475 755 447
Divaniyə 519 732 429 55 192 42 1 19 520 470
Bəsrə 489 117 11 238 59 2 182 352 94 288 503 330
Müntəfiq 456 885 314 28 1 544 17 3 57 458 848
Kərkük 375 232 13 150 23 242 6 56 130 388 839
Hillə 354 047 502 28 72 16 11 103 354 779
Amara 325 900 1 086 71 2 579 65 9 130 329 840
Diyalə 328 410 816 12 223 67 195 113 329 836
Süleymaniyə 302 825 1 925 23 15 13 23 71 304 895
Kut 294 955 313 42 225 52 4 308 295 899
Ərbil 265 984 7 198 20 41 1 2 137 273 383
Dileym 244 570 8 041 18 243 18 20 113 253 023
Kərbəla 217 143 91 9 38 18 17 59 217 375

1965-ci il siyahıyaalınmasına əsasən[redaktə]

Din 14 oktyabr, 1965-ci il siayhıyaalınmasına əsasən İraq
əhalisinin etiqad edənlərə görə təsnifatı[83]
Kişilər Qadınlar Hər iki cins Nisbəti
Cəmi 4 102 514 3 944 901 8 047 415 100%
İslam 3 928 996 3 782 716 7 711 712 95.83%
Xristianlıq 119 971 112 435 232 406 2.89%
Yezidilik 35 863 33 790 69 653 0.87%
Mandayizm 7 187 7 075 14 262 0.18%
İudaizm 1 717 1 470 3 187 0.04%
Bəhailik 539 422 961 0.01%
Digər 214 125 339 0.00%
Təsnif edilməmiş 8 027 6 868 14 895 0.19%

Mənbə[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Iraq Provinces - Administrative Divisions of Countries Country Regions ("Statoids"). United States of America, North Carolina, Durham.
  2. Iraq population statistics in GeoHive Global Statistics. United States of America, Arizona, Phoenix.
  3. احصاء شعبنا ضرورة تاريخية للانتخابات القادمة - بحث - الحوار المتمدن
  4. 4,0 4,1 Marvellous Mesopotamia, The world's wonderland by Joseph T.Parfit M.A, London, S. W. Partridge & co., ltd. in 1920, Page 15
  5. Development Planning and Population Growth and Redistribution in the Republic of Iraq
  6. Central Organization for Statistics and Information Technology of Iraq
  7. Embassies overseas of Republic of İraq: جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة
  8. توزيع الوحدات السكنية والأسر ومجموع سكانها حسب المحافظات لسنة 1997 و 2009
  9. توزيع السكان حسب المحافظات والجنس والبيئة حسب نتائج تعداد 1997 Table (2/5)
  10. اسقاطات السكان حسب المحافظات والبيئة لسنة 2012 .Note : population projection calculated according to numbering & listing results 2009
  11. الدراسات والبحوث: الأطلس الإحصائي الزراعي خارطة الطريق للتنمية الزراعية (الإقتصاد الأخضر)
  12. اتجاهات الانجاب وتنظيم الاسرة في العراق التحديات والتداخلات
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 Qeyd–dəqiqləşdirmə:
    • 1970-ci il etibarı ilə İraqda mövcud olmuş liva inzibati vahidinin adı mühafaza olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1962-c ildə Dileym livasının adı Ramadi livası olaraq, 1970-ci ildə Ramadi livasının adı Ramadi mühafazası olaraq, 1976-cı ildə isə Ramadi mühafazası adı Anbar mühafazası olaraq dəyişdirlimişdir.
    • 1962-c ildə Müntəfiq livasının adı Nəsiriyə livası olaraq, 1970-ci ildə Nəsiriyə livasının adı Nəsiriyə mühafazası olaraq, 1976-cı ildə isə Nəsiriyə mühafazası adı Ziqar mühafazası olaraq dəyişdirlimişdir.
    • 1970-ci ilə qədər Hillə livası, 1970-ci ildən Hillə mühafazası adlanan inzibati vahidin adı 1971-ci ildə Babil mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 29 yanvar 1976-cı ildə Kərkük mühafazasının adı Ət-Təmim mühafazası, 2006-cı ildə isə Ət-Təmim mühafazasının adı Kərkük mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Mosul mühafazasının adı Ninəvə mühafazası olaraq dəyişdirilmiş, onun ərzisinin bir hissəsi hesabına Dəhuk mühafazası təşkil edilmişdir.
    • 1976-cı ildə Divaniyə mühafazasının adı Qədisiyə mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Amara mühafazasının adı Meysan mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Divaniyə mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Müsənnə mühafazası təşkil edilmiş, az müddətdən sonra elə həmin il Müsənnə mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Nəcəf mühafazası təşkil edilmişdir.
    • 1976-cı ildə Bağdad mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Səlahəddin mühafazası təşkil edilmişdir. 2004-cü ildə Səlahəddin mühafazasının inzibati mərkəzi Səmərra şəhərindən Tikrit şəhərinə köçürüldü.
    • 1976-cı ildə Kut mühafazasının adı Vasit mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
  14. Republic of Iraq Ministry of Planning Central Statistical Organization: Population & Manpower Statistics: Demographic Statistics: Tables: report of population state 2010: Iraq's governorates by area and their relative share of area and population 1997 , 2009 (Yoxlanılıb: 24.02.2014)
  15. Qeyd: 16 oktyabr 1997-ci il siyahıyaalınması Regional Kürdüstan Hökumətinin (KRH) nəzarətində olan üç mühafazanı (Dəhuk, Ərbil və Süleymaniyə) əhatə etməmişdir. Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən 15 mühafazada 19.082.566 (19.184.543) nəfər qeydə alınmışdır. Rəsmi təxminə əsasən siyahıyaalınma zamanı KRH-nin nəzarətində olan ərazilərdə 2.943.678 (2.861.701) nəfər olmaqla bütün ölkə əhalisi 22.026.244 (22.046.244) nəfər olmuşdur.
  16. Daha dəqiqi 473.626 nəfər. Məlumat üçün bax: الانتدابالبريطاني على العراق
  17. Qeyd: ümumi sahəsi 924 km² olan dövlət suları da daxil olmaqla İraq ərazisi rəsmən 435.052 km²-dir.
  18. Qeyd: əslində bu dəqiq rəqəm deyildir. Belə ki, 19 oktyabr 1947-ci il əhali siyahıyaalınmasına əsasən İraqın oturaq əhalisi dəqiqliklə qeydə alınmış və 2.127.345 nəfəri kişilər, 2.438.840 nəfəri isə qadınlar olmaqla 4.566.185 nəfər olmuşdur. Dövlət məmurları siyahıyaalınma zamanı köçəri əhalini qeydə ala bilmədiyindən onların sayını təxminən 250.000 nəfər olaraq qəbul etmiş və siyahıyaalınma tarixi üçün bütün ölkə əhalisi 4.816.185 nəfər (2.257.345 nəfəri kişilər, 2.558.840 nəfəri isə qadınlar) olaraq qəbul edilmişdir. Daha ətraflı bax: Demographic Yearbook/Annuaire démographique 1955. Seventh Issue - Septième Edition. Special topic: Population censuses /Sujet spécial: Recensements de population. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. /Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. New York, 1955—>Table of contents/Table des matieres—>Tables/Tableaux—> 1. Population by sex, area and density for each part of the world latest census, and midyear estimates for 1937 and 1954 /Population selon Ie sexe, superficie et densite de chaque partie du monde dernier recensement et estimations au milieu de I'annee pour 1937 et 1954, page 107 and/et 7. Population, urban and rural, by sex: each census, 1945-1954 /Population urbaine et population rurale selon Ie sexe aux differents recensements effectues de 1945 a 1954, page 191
  19. Qeyd: 12 oktyabr-15 dekabr 1957-ci il siyahıyaalınmasına əsasən xaricdə yaşayan 40.984 nəfər (30.068 nəfəri kişilər, 10.916 nəfəri qadınlar). ölkə vətəndaşı daxil olmaqla bütün İraq əhalisi 6.339.960 nəfər olmuşdur. İstinad olaraq bax: Demographic Yearbook/Annuaire démographique 1963. Fifteeth Issue - Quinzieme Edition. Special topic: Population census statistics II /Sujet spécial: Statistiques des recensements de population II. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. /Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. New York, 1964—>Table of contents/Table des matieres—>Tables/Tableaux—> 10. Population by language and sex: each census, 1955-1963 /Population selon la langue et Ie sexe : chaque recensement, 1955-1963, page 325
  20. Qeyd: daha dəqiqi 8.047.415 nəfər.
  21. page 24
  22. seha l. meray; lozan barış konferansı, tutanaklar, belgeler, cilt i, istanbul, 1993. s. 345
  23. Edgar O,Ballance, The Kurdish Struggle 1920-94, London, MacMillan Press, Ltd, 1996, page 19.
  24. 24,0 24,1 "العراق، الطبقات الاجتماعية والحركات الثورية" (ص60) حنا بطاطو
  25. 2 min nəfər digər qruplardan olanlar və kimliyini bildirməmiş təsnif olunmamışlar daxil oturaq əhali yuvarlaq rəqəmlərlə 4.566 min nəfər idi.
  26. Republic of Iraq, Statistical Abstract, 1963, page 126
  27. Turkic Peoples Of The World. Edited by Margaret Bainbridge. Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York. First published in 8th January 1993 by Kegan Paul International. This edition first published in 2010 by Routledge 711 Third Avenue, New York, NY 10017 : Contents—>I. The Turkic peoples of: İraq (R.İ Lawless)—>1: Language composition of the İraqi population in 1957, page 162
  28. 28,0 28,1 28,2 Dəqiqləşdirmə: 1957-ci il siyahıyaalınmasında Asoru Yeni Arami diliniXaldey Yeni Arami dilini ana dili olaraq danışanların sayı vahid kateqoriyada - Arami dilində danışanlar olaraq qeydə alınmışdır.
  29. الصوت العربي الحر - : وثائق قديمة: كتاب إحصاء 1957 في العراق
  30. 30,0 30,1 Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics of Conflict and Compromise. By Liam Anderson and Gareth Stansfield. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2009.: Contents—>Part I. Kirkuk and its environs—>Chapter 2. Kirkuk in the Twentieth Century, Table 2.2. 1957 Census Results for Kirkuk Province and Table 2.3. Comparsion of 1957, 1977 and 1997 Censuses, page 43
  31. . المجموعة الأحصائية لتسجيل عام 1957 - لوائي السليمانية و كركوك ، تصنيف السكان من حيث الجنس و لغة الأم للواء كركوك .مطبعة العاني .بغداد 1959
  32. David McDowall, A Modern History of the Kurds (London: I.B.Tauris, 1996), p. 3.
  33. Kürdoloq Deyvid Makdaul müəllifi olduğu və ilk dəfə 1996-cı ildə nəşr edilmiş "Kürdlərin müasir tarixi" kitabında yazır: (İstinad olaraq bax: Orijinal Adı: A Modern Hıstory Of The Kurds, Yazan: Davıd McDOWALL, Çeviren: Neşenur Domaniç. Modern Kürt Tarihi: İçindekiler –> Kitap IV. Irak'ta Etnik Milliyetçilik –> 15. Devrimci Irak'ta Kürtler, sayfa 408, Asır Matbaacılık, Ankara, 2004, İSBN: 975-553-436-9 .)
    İstinad olaraq bax: David McDowall. A modern history of the kurds, 2007, page 305, ISBN 13: 978-1-85043-416-0, ISBN: 1-85043-416-6
  34. Hanna Batatu, “The old social classes and the Revolutionary Movements of Iraq”, (Princeton University Press, New Jersey 1978), p. 913
  35. حکومەتی هەرێمی كوردستان: حقيقة تاريخ مدينة اربيل واوضاع التركمان في اربيل
  36. 36,0 36,1 Erbil City - Turkmen Aspect
  37. 37,0 37,1 ing. Demographic Yearbook 1971. Twenty-third issue. Special topic: population census statistics I. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. United Nations, New York, 1972.—>Table of contents—>Population—>16. Population by language, sex and urban/rural residence: each census, 1962-1970, page 508;fr. Annuaire démographique 1971. Vingt-troisième èdition. Sujet spécial: Statistiques des recensements de population I. Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. Nations Unies, New York, 1972. —>Table des matieres—>Population—>16. Population selon la langue, Ie sexe et la rèsidence urbaine/rurale: chaque recensement, 1962-1970, page 508
  38. 38,0 38,1 38,2 Qeyd: Onlardan ana dili Türkman dili olanlar 132.404 nəfər (onlardan kişilər: 65.631 nəfər, qadınlar: 66.773), ana dili Türk dili olanlar isə 24.557 nəfər (onlardan kişilər: 12.430 nəfər, qadınlar: 12.127) olaraq göstərilmişdir.
  39. 39,0 39,1 39,2 Qeyd: Onlardan ana dili Asoru Yeni Arami dili olanlar 37.635 nəfər (onlardan kişilər: 19.575 nəfər, qadınlar: 18.060), ana dili Xaldey Yeni Arami dili olanlar isə 23.567 nəfər (onlardan kişilər: 12.090 nəfər, qadınlar: 11.477) olaraq göstərilmişdir.
  40. The Americana annual. 1968 (1969), page 374, Americana Corporation, 1969, İSBN: 0717202003, 9780717202003
  41. Qeyd: Onlardan ana dili Türkman dili olanlar 86.958 nəfər, ana dili Türk dili olanlar isə 5.471 nəfər olaraq göstərilmişdir.
  42. Qeyd: Onlardan ana dili Asoru Yeni Arami dili olanlar 7.278 nəfər, ana dili Xaldey Yeni Arami dili olanlar isə 1.995 nəfər olaraq göstərilmişdir.
  43. People Groups of Iraq - Joshua Project - Unreached Peoples of the World (Yoxlanılıb: 10.02.2014)
  44. Qeyd: saya dair verilən rəqəmlərə əsasən hesablanılmışdır.
  45. لسنة 1977 ،مطبعة المديرية، بغداد، ١٩٧٨.
  46. 1987-ci il sayımına əsasən İraqın ümumi 16.335.198 nəfər əhalisinin 3.092.820 nəfəri və ya 18.93%-i (ana dili əsasında) kürdlər idi.Mənbə olaraq bax: İraq study
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Qeyd (1947-ci il sa.): qeydə alınmış oturaq əhalinin sayı 4.566 milyon olmuş, onlardan 2 min nəfəri öz kimliyini və dini mənsubiyyətini bildirməkdən imtina etmişdir.
  48. Qeyd: daha dəqiq 899.950 nəfər
  49. 49,0 49,1 Mudiriyal al-Nufus al Ammah Baghdad Al-majmu'ah al-ihsa'iyah li-tasjil ammn 1957, v. 1-10
  50. و ا زرة الداخلية، نتائج تسجيل السكان لعام 1957 ومسودات نتائج تعداد
  51. Russell, Malcom B. The Middle East and South Asia 1997 (The World Today Series). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications (1997); pg. 104.
  52. Iraq: Making Ethnic Peace After Saddam. A Conversation with Kanan Makiya and Patrick Clawson
  53. Iraqi Turkmen Human Rights Research Foundation: Summary Violation of the human rights of the Iraqi Turkmen since the Establishment of the Iraqi State. Date: January 27, 2007. No: Rep.9-A2707. Table of Content: General Information: Population, page 3
  54. Vaşinqton Yaxın Şərq Araşdırmaları İnstitutunda Türkiyə Araşdırmaları Proqramının direktoru, Corctaun Universitetinin Xarici Siyasət Məktəbinin professoru, tarixçi Dr. Soner Çağaptayın verdiyi məlumata əsasən İraqda həyata keçirilmiş 1957-ci il əhali sayımının yekun nəticələrinə əsasən ölkə əhalisnin 819 min nəfərini kürdlər, 567 min nəfərini isə türklər təşkil edirdi. Bax: The Washington Institute for Near East Policy: Operation Iraqi Freedom and the new Iraq : insights and forecasts edited by Michael Knights. Published in 2004 in the United States of America by The Washington Institute for Near East Policy, 1828 L Street NW, Suite 1050, Washington, DC 20036.Table of Contents—>Part Six: Post-Saddam Economics and Politics—>54. Turkmens, the Soft Underbelly of the War in Northern Iraq (Originally published as PolicyWatch no. 735, March 27, 2003. Soner Cagaptay is coordinator of The Washington Institute's Turkish Research Program.), page 262
  55. Zubaida Omar: British Inquiry Magazine. February 1987, page 37.
  56. Journal of Muslim Minority Affairs, Volume 24, Number 2, October 2004, pp. 309-325
  57. Nuri Talabani, Kerkük Bölgesinin Araplaştırılması, Avesta Yayınları, İstanbul, 2005, ss. 21-22
  58. Turkic Peoples Of The World. Edited by Margaret Bainbridge. Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York. First published in 8th January 1993 by Kegan Paul International. This edition first published in 2010 by Routledge 711 Third Avenue, New York, NY 10017 : Contents—>I. The Turkic peoples of: İraq (R.İ Lawless)—>composition of the İraqi population in 1957, page 163
  59. The Middle East: A Report by Senator Charles H. Percy to the Committee on Foreign Relations, United States Senate. U.S. Government Printing Office, 1975, page 78
  60. National Basic Intelligence Factbook — 1977, page 95
  61. National Basic Intelligence Factbook — 1978, page 97
  62. National Basic Intelligence Factbook — 1979, page 93
  63. CIA World Factbook — 1982, page 109
  64. 6 Mayıs 1991 tarihli Milliyet Gazetesi 15-ci sayfa: "Türkmenlerden Majora mektup" haberi.
  65. Gamming, Jenny. They have a flag-but no country " in Swedish Expressen, 17 Aug. 1997. (Viewed 16 Aug. 1999). Unrepresented Nations & Peoples Organisation web site. Translated by SSF/Goran Hansson.
  66. Unrepresented Nations and Peoples Organization: Iraqi Turkmen
  67. Irak Türkmenleri ve Türkmenlerin Yurtdışına Göçü
  68. Unrepresented Nations and Peoples Organization: Assyria
  69. Ethnologue: İraq - Christus Rex
  70. Ethnologue 14 report (in 2000) for language code: PES (Yoxlanılıb: 11.02.2014)
  71. FEYLĪ – Encyclopaedia Iranica
  72. 72,0 72,1 Газета армян России «Еркрамас»: Около 40% армян, проживавших в Ираке, покинули эту страну с начала войны в 2003 году — ТВ — Дата публикации: 7-ое января 2012-го года, — yoxlanılıb: 01.06.2014
  73. Портал «Ararat-online.ru»: Великое переселение армян Ирака в Армению ? — Дата публикации: 25-ое мая 2010-го года, — yoxlanılıb: 01.06.2014
  74. Научно-образовательный фонд Республики Армения «Нораванк»: Армянская община Ирака: новые вызовы — Дата публикации: 12.03.2007, — yoxlanılıb: 01.06.2014
  75. Baghdad in Ararat: Iraqi-Armenian refugees face difficulties adapting to the “homeland”
  76. Беженцы, вынужденные переселенцы и ищущие убежище в Армении
  77. محافظة أربيل: مدينة اربيل: سكان أربيل
  78. Aydınlaşdırma: Məhəllələr (حي) üzrə əhalinin sayı: Ərəblər (العرب) məhəlləsində 5.644 nəfər, Tacül İslam (تعجيل - اسلام) məhəlləsində 4.966 nəfər, Qala içərisində yerləşən Saray (قلعة - سراي) məhəlləsində 1.596 nəfər, Qala içərisində yerləşən Topxana (توبخانة) məhəlləsində 1.161 nəfər, Qala içərisində yerləşən Təkyə (تكية) məhəlləsində 1.563 nəfər, Xanəgah (خانقا) məhəlləsində 4.521 nəfər, əl-Mustafa (المستوفي) məhəlləsində 4.038 nəfər, Tacül Yəhud (تعجيل يهود) məhəlləsində 1.998 nəfər, Urduğa (اوردغا) məhəlləsində isə 1.549 nəfər.
  79. Ərbil livasında toplam: 3109 nəfər. Ətraflı bax: The Israeli-Kurdish Relations. By Sergey Minasian. "21-st Century", No 1, April, 2007.
  80. إحصاء السكان لسنة 1947 الجزء الثاني، الجدول السادس ـ قضاء كركوك ص118
  81. Iraq, Ministry of Interior, Statistical Compilation Relating to the Population Census of 1957 (in Arabic) , I Part IV, page 170.
  82. 82,0 82,1 نتائج تعداد 1957 في العراق
  83. ing. Demographic Yearbook 1971. Twenty-third issue. Special topic: population census statistics I. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. United Nations, New York, 1972.—>Table of contents—>Population—>17. Population by religion, sex and urban/rural residence: each census, 1962-1971, page 511; fr. Annuaire démographique 1971. Vingt-troisième èdition. Sujet spécial: Statistiques des recensements de population I. Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. Nations Unies, New York, 1972. —>Table des matieres—>Population—>16. Population selon la langue, Ie sexe et la rèsidence urbaine/rurale (suite), page 511