İraq əhalisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Osmanlı İraqı, 1900-cü il

İşğal edilmiş üç Osmanlı vilayəti (Mosul, Bağdad və Bəsrə) əsasında 10 avqust 1920-ci ildə Britaniya mandatı altında İraq Krallığı təşkil edildi. Rəsmən 1958-ci ilədək krallıq,1958-ci ildən bəri isə respublika olan İraqda 1920, 1927, 1934, 1947, 1957, 1965, 1977 və 1987-ci illərdə ölkənin bütün ərazilərini əhatə edən, 1997-ci ildə isə Kürdüstan Regional Hökumətinin nəzarətində olan üç mühafaza çıxılmaqla digər 15 mühafazanı əhatə edən siyahıyaalınmalar aparılmışdır.

Əhalinin sayı[redaktə]

İllər 1920 sa. 1927 sa. 1934 sa. 1947 sa. 1957 sa. 1965 sa. 1977 sa. 1987 sa. 1997 sa. 2003 r.t. 2008 r.t. 2009 r.t. 2010 r.t 2011 r.t. 2012 r.t 2013 r.t. 2014 r.t.
Əhali[1][2][3] 2 849 282[4] 2 965 054 3 213 174 4 816 185 6 339 960 8 047 415[5] 12 000 497 16 335 198 22 046 244 27 475 167 31 895 637[6] 31 664 466 32 489 972 33 338 757 34 207 248 35 095 772 36 004 552[7]

Mühafazalar üzrə məskunlaşma[redaktə]

Milli tərkibi[redaktə]

İraqda 20-dən çox xalqın nümayəndəsi yaşayır. Bunlar ərəblər, kürdlər, türkmanlər, farslar, lurlar, ermənilər, asurlar, xaldeylər, çərkəzlər, qaraçılar (əsasən qürbətilər) və sairələrdir.

Rəsmi məlumatlar[redaktə]

Qeyri-rəsmi təxminlər[redaktə]

İraqın etnik xəritəsi

Etnik qruplar[redaktə]

1957, 1965, 1977, 1987 və 1997-ci illərdə həyat keçirilmiş əhali sayımlarında sorğu anketlərində şəxsin etnik mənsubiyyəti haqqında sual olmamış, ona yalnız ana dili haqqında sual verilmişdir.

Ərəblər[redaktə]

İraqda ən böyük etnik qrup ərəblərdir . Onlar İraq əhalisinin 65% – 73%-ni təşkil edirlər .

Kürdlər[redaktə]

İraq əhalsinin təxminən 13% – 17%[41] -ni ölkədə ikinci ən böyük etnik qrup olan kürdlər təşkil edir .

Türkmanlar[redaktə]

1927-ci və 1932-ci illərdə İraq Krallığı tərəfindən rəsmən həyata keçirilmiş əhali sayımlarının əhalinin etnik və linqvistik tərkibinə dair məlumatları yayımlanmamışdır.

1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən türkmanlar ölkə əhalisinin (təxm. 4.564 milyon nəfər)[42] təxminən 2%-ni (təxm. 92 min nəfər) təşkil etmişdir. Bu sayıma əsasən türkmanların 54.35%-i (təxm. 50 min nəfər) şəhərlərdə, 45.65%-i (təxm. 42 min nəfər) isə kəndlərdə yaşamışdır, həmçinin ölkədəki bütün Türkmanların 55.35%-i (təxm. 50 min nəfər) sünni, 45.65%-i (təxm. 42 min nəfər) isə şiə müsəlman idi, sünni türkmanların 78%-i (təxm. 39 min nəfər), şiə türkmanların isə 26.19%-i (təxm. 11 min nəfər) şəhərlərdə yaşayırdı. 1947-ci il sayımı İraqdakı köçəri əhalinin sayını dəqiq müəyyən edə bilməmiş və onlar haqqında təfsilatlı məlumatlar verə bilməyərək onları ümumi şəkildə yuvarlaq sayla toplam 250 min nəfər olaraq qəbul etmişdir (bütün ölkə əhalisi isə toplam 4.816 milyon nəfər təxmin edilmişdir). Bu səbəbdən o zamankı köçəri türkman əhalisi haqqında məlumat əldə etmək münkün deyildir. Həmçinin 1947-ci il sayımı xristian etiqadlı etnik türkman əhalinin sayına da aydınlıq gətirməmiş, gerçəkləşmiş təsnifləndirməyə uyğun əhali sayımının livalar üzrə nəticələri də göstərilməmişdir. Bu tip təsnifləndirmə ilə sonrakı siyahıyaalınmalarda əhali sayımı gerçəkləşməsə də onun nəticələri türkman aydınlar tərəfindən qəbul edilmir. Belə ki, iddialara əsasən türkmanların İraqdakı ümumi sayı təhrif edilmiş və olduğundan dəfələrlə az göstərilmişdir.

İraq Türkmən Cəbhəsinin və ümumən İraqlı türkman liderlərinin iddialarına əsasən Türkmanlar ümumi İraq əhalisinin 13%-ni təşkil etməkdədir.[43][44][45][46]

Yeni Aramilər[redaktə]

Assuriyalılar — İraq əhalisinin təxminən 3%-ini assuriyalılar (həmçinin onların etnik yarım qrupunu təşkil edən xaldeylər) təşkil edir .[47]

Farslar[redaktə]

1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən Farslar ölkə əhalisinin təxminən 1.2%[42]-ni (təxm. 52 min nəfər) təşkil etmişdir. Yay Dilçilik İnstitutunun yayımladığı Etnoloq sorğu kitabçasının 1996-cı ildə və 2000-ci ildə nəşr edilmiş və müəllifləri Cozef Evans Qrayms və Barbara F. Qrayms olan 13-cü və 14-cü nəşrlərində verilən məlumata əsasən İraqda etnik farsların sayı 1989-cu il üçün ümumi əhalinin 1.2%-i nisbətində, 1993-cü il üçün isə 227 min nəfər olaraq təxmin edilmişdir.[48][49]

Feylilər[redaktə]

Feylilər Lurların etnoqrafik qrupularından biridir.[50] 1947-ci il siyahıyaalınmasının oturaq əhalinin sayına dair rəsmi yekunlarına əsasən şiə olan Feylilər ölkə əhalisinin təxminən 0.6%[42]-ni (təxm. 30 min nəfər) təşkil etmişdir. Bu sayıma əsasən Feylilərin 46.67%-i (təxm. 14 min nəfər) şəhərlərdə, 53.33%-i (təxm. 16 min nəfər) isə kəndlərdə yaşamışdır.

Ermənilər[redaktə]

1965-ci il siyahıyaalınması zamanı İraqda rəsmən qeydə alınan 8.047.415 nəfər əhalidən 15.890 nəfəri (7.846 nəfəri kişilər, 8.044 nəfəri qadınlar) və ya 0.2%-i ana dilini erməni dili olaraq bildirmişdi.

2012-ci ilin yanvar ayında bəzi Ermənistan KİV-lərində Ria-Novosti İnofrmasiya Agentliyinə istinadən yayılmış məlumatlara əsasən İraqın əs-Somariya telekanalına müsahibə verən İraqdakı Erməni Kilsəsinin başçısı Masis Şahinyan bildirmişdir ki, son bir neçə ildə Erməni Kilsəsi ardıcıllarından təxminən 10 min nəfər İraqı tərk etmişdir. Masis Şahinyanın məlumatlarına əsasən 2003-cü ilədək İraqda ermənilərin sayı 25 mindən çox olsa da hazırda 15-16 min ətrafındadır.[51][52][53] 2003-cü ildən sonra İraqı tərk edən və Ermənistana pənah gətirmiş ermənilərin sayı 2010-cu ilin fevral ayında artıq toplam 991 nəfər idi.[54] İraqdan olan qaçqınlardan toplam 901 nəfər 2005-2013-cü illərdə siyasi sığınacaq üçün Ermənistan Respublikasına müraciət etmiş, onlardan 869 nəfəri siyasi sığınacaq ala bilmişdir.[55]

Digərləri[redaktə]

Dini tərkibi[redaktə]

Mənbə[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Iraq Provinces - Administrative Divisions of Countries Country Regions ("Statoids"). United States of America, North Carolina, Durham.
  2. Iraq population statistics in GeoHive Global Statistics. United States of America, Arizona, Phoenix.
  3. احصاء شعبنا ضرورة تاريخية للانتخابات القادمة - بحث - الحوار المتمدن
  4. Marvellous Mesopotamia, The world's wonderland by Joseph T.Parfit M.A, London, S. W. Partridge & co., ltd. in 1920, Page 15
  5. Development Planning and Population Growth and Redistribution in the Republic of Iraq
  6. Central Organization for Statistics and Information Technology of Iraq
  7. Embassies overseas of Republic of İraq: جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة
  8. توزيع الوحدات السكنية والأسر ومجموع سكانها حسب المحافظات لسنة 1997 و 2009
  9. توزيع السكان حسب المحافظات والجنس والبيئة حسب نتائج تعداد 1997 Table (2/5)
  10. اسقاطات السكان حسب المحافظات والبيئة لسنة 2012 .Note : population projection calculated according to numbering & listing results 2009
  11. الدراسات والبحوث: الأطلس الإحصائي الزراعي خارطة الطريق للتنمية الزراعية (الإقتصاد الأخضر)
  12. اتجاهات الانجاب وتنظيم الاسرة في العراق التحديات والتداخلات
  13. 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 Qeyd–dəqiqləşdirmə:
    • 1970-ci il etibarı ilə İraqda mövcud olmuş liva inzibati vahidinin adı mühafaza olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1962-c ildə Dileym livasının adı Ramadi livası olaraq, 1970-ci ildə Ramadi livasının adı Ramadi mühafazası olaraq, 1976-cı ildə isə Ramadi mühafazası adı Anbar mühafazası olaraq dəyişdirlimişdir.
    • 1962-c ildə Müntəfiq livasının adı Nəsiriyə livası olaraq, 1970-ci ildə Nəsiriyə livasının adı Nəsiriyə mühafazası olaraq, 1976-cı ildə isə Nəsiriyə mühafazası adı Ziqar mühafazası olaraq dəyişdirlimişdir.
    • 1970-ci ilə qədər Hillə livası, 1970-ci ildən Hillə mühafazası adlanan inzibati vahidin adı 1971-ci ildə Babil mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 29 yanvar 1976-cı ildə Kərkük mühafazasının adı Ət-Təmim mühafazası, 2006-cı ildə isə Ət-Təmim mühafazasının adı Kərkük mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Mosul mühafazasının adı Ninəvə mühafazası olaraq dəyişdirilmiş, onun ərzisinin bir hissəsi hesabına Dəhuk mühafazası təşkil edilmişdir.
    • 1976-cı ildə Divaniyə mühafazasının adı Qədisiyə mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Amara mühafazasının adı Meysan mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
    • 1976-cı ildə Divaniyə mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Müsənnə mühafazası təşkil edilmiş, az müddətdən sonra elə həmin il Müsənnə mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Nəcəf mühafazası təşkil edilmişdir.
    • 1976-cı ildə Bağdad mühafazası ərzisinin bir hissəsi hesabına Səlahəddin mühafazası təşkil edilmişdir. 2004-cü ildə Səlahəddin mühafazasının inzibati mərkəzi Səmərra şəhərindən Tikrit şəhərinə köçürüldü.
    • 1976-cı ildə Kut mühafazasının adı Vasit mühafazası olaraq dəyişdirilmişdir.
  14. Republic of Iraq Ministry of Planning Central Statistical Organization: Population & Manpower Statistics: Demographic Statistics: Tables: report of population state 2010: Iraq's governorates by area and their relative share of area and population 1997 , 2009 (Yoxlanılıb: 24.02.2014)
  15. Qeyd: 16 oktyabr 1997-ci il siyahıyaalınması Regional Kürdüstan Hökumətinin (KRH) nəzarətində olan üç mühafazanı (Dəhuk, Ərbil və Süleymaniyə) əhatə etməmişdir. Siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən 15 mühafazada 19.082.566 (19.184.543) nəfər qeydə alınmışdır. Rəsmi təxminə əsasən siyahıyaalınma zamanı KRH-nin nəzarətində olan ərazilərdə 2.943.678 (2.861.701) nəfər olmaqla bütün ölkə əhalisi 22.026.244 (22.046.244) nəfər olmuşdur.
  16. Daha dəqiqi 473.626 nəfər. Məlumat üçün bax: الانتدابالبريطاني على العراق
  17. Qeyd: ümumi sahəsi 924 km² olan dövlət suları da daxil olmaqla İraq ərazisi rəsmən 435.052 km²-dir.
  18. Qeyd: əslində bu dəqiq rəqəm deyildir. Belə ki, 19 oktyabr 1947-ci il əhali siyahıyaalınmasına əsasən İraqın oturaq əhalisi dəqiqliklə qeydə alınmış və 2.127.345 nəfəri kişilər, 2.438.840 nəfəri isə qadınlar olmaqla 4.566.185 nəfər olmuşdur. Dövlət məmurları siyahıyaalınma zamanı köçəri əhalini qeydə ala bilmədiyindən onların sayını təxminən 250.000 nəfər olaraq qəbul etmiş və siyahıyaalınma tarixi üçün bütün ölkə əhalisi 4.816.185 nəfər (2.257.345 nəfəri kişilər, 2.558.840 nəfəri isə qadınlar) olaraq qəbul edilmişdir. Daha ətraflı bax: Demographic Yearbook/Annuaire démographique 1955. Seventh Issue - Septième Edition. Special topic: Population censuses /Sujet spécial: Recensements de population. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. /Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. New York, 1955—>Table of contents/Table des matieres—>Tables/Tableaux—> 1. Population by sex, area and density for each part of the world latest census, and midyear estimates for 1937 and 1954 /Population selon Ie sexe, superficie et densite de chaque partie du monde dernier recensement et estimations au milieu de I'annee pour 1937 et 1954, page 107 and/et 7. Population, urban and rural, by sex: each census, 1945-1954 /Population urbaine et population rurale selon Ie sexe aux differents recensements effectues de 1945 a 1954, page 191
  19. Qeyd: 12 oktyabr-15 dekabr 1957-ci il siyahıyaalınmasına əsasən xaricdə yaşayan 40.984 nəfər (30.068 nəfəri kişilər, 10.916 nəfəri qadınlar). ölkə vətəndaşı daxil olmaqla bütün İraq əhalisi 6.339.960 nəfər olmuşdur. İstinad olaraq bax: Demographic Yearbook/Annuaire démographique 1963. Fifteeth Issue - Quinzieme Edition. Special topic: Population census statistics II /Sujet spécial: Statistiques des recensements de population II. Statistical Office of the United Nations, Department of Economic and Social Affairs. /Bureau de statistique de I'Organisation des Nations Unies, Departement des affaires economiques et des affaires sociales. New York, 1964—>Table of contents/Table des matieres—>Tables/Tableaux—> 10. Population by language and sex: each census, 1955-1963 /Population selon la langue et Ie sexe : chaque recensement, 1955-1963, page 325
  20. Qeyd: daha dəqiqi 8.047.415 nəfər.
  21. "العراق، الطبقات الاجتماعية والحركات الثورية" (ص60) حنا بطاطو
  22. 2 min nəfər digər qruplardan olanlar və kimliyini bildirməmiş təsnif olunmamışlar daxil oturaq əhali yuvarlaq rəqəmlərlə 4.566 min nəfər idi.
  23. Turkic Peoples Of The World. Edited by Margaret Bainbridge. Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York. First published in 8th January 1993 by Kegan Paul International. This edition first published in 2010 by Routledge 711 Third Avenue, New York, NY 10017 : Contents—>I. The Turkic peoples of: İraq (R.İ Lawless)—>1: Language composition of the İraqi population in 1957, page 162
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Dəqiqləşdirmə: Asoru Yeni Arami diliXaldey Yeni Arami dili
  25. الصوت العربي الحر - : وثائق قديمة: كتاب إحصاء 1957 في العراق
  26. Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics of Conflict and Compromise. By Liam Anderson and Gareth Stansfield. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2009.: Contents—>Part I. Kirkuk and its environs—>Chapter 2. Kirkuk in the Twentieth Century, Table 2.2. 1957 Census Results for Kirkuk Province and Table 2.3. Comparsion of 1957, 1977 and 1997 Censuses, page 43
  27. . المجموعة الأحصائية لتسجيل عام 1957 - لوائي السليمانية و كركوك ، تصنيف السكان من حيث الجنس و لغة الأم للواء كركوك .مطبعة العاني .بغداد 1959
  28. Qeyd: Onlardan ana dili Türkman dili olanlar 86.958 nəfər, ana dili Türk dili olanlar isə 5.471 nəfər olaraq göstərilmişdir.
  29. Qeyd: Onlardan ana dili Asoru Yeni Arami dili olanlar 7.278 nəfər, ana dili Xaldey Yeni Arami dili olanlar isə 1.995 nəfər olaraq göstərilmişdir.
  30. حکومەتی هەرێمی كوردستان: حقيقة تاريخ مدينة اربيل واوضاع التركمان في اربيل
  31. 31,0 31,1 Erbil City - Turkmen Aspect
  32. Iraq: Making Ethnic Peace After Saddam. A Conversation with Kanan Makiya and Patrick Clawson
  33. Iraqi Turkmen Human Rights Research Foundation: Summary Violation of the human rights of the Iraqi Turkmen since the Establishment of the Iraqi State. Date: January 27, 2007. No: Rep.9-A2707. Table of Content: General Information: Population, page 3
  34. Vaşinqton Yaxın Şərq Araşdırmaları İnstitutunda Türkiyə Araşdırmaları Proqramının direktoru, Corctaun Universitetinin Xarici Siyasət Məktəbinin professoru, tarixçi Dr. Soner Çağaptayın verdiyi məlumata əsasən İraqda həyata keçirilmiş 1957-ci il əhali sayımının yekun nəticələrinə əsasən ölkə əhalisnin 819 min nəfərini kürdlər, 567 min nəfərini isə türklər təşkil edirdi. Bax: The Washington Institute for Near East Policy: Operation Iraqi Freedom and the new Iraq : insights and forecasts edited by Michael Knights. Published in 2004 in the United States of America by The Washington Institute for Near East Policy, 1828 L Street NW, Suite 1050, Washington, DC 20036.Table of Contents—>Part Six: Post-Saddam Economics and Politics—>54. Turkmens, the Soft Underbelly of the War in Northern Iraq (Originally published as PolicyWatch no. 735, March 27, 2003. Soner Cagaptay is coordinator of The Washington Institute's Turkish Research Program.), page 262
  35. Zubaida Omar: British Inquiry Magazine. February 1987, page 37.
  36. Journal of Muslim Minority Affairs, Volume 24, Number 2, October 2004, pp. 309-325
  37. Turkic Peoples Of The World. Edited by Margaret Bainbridge. Routledge, Taylor & Francis Group, London and New York. First published in 8th January 1993 by Kegan Paul International. This edition first published in 2010 by Routledge 711 Third Avenue, New York, NY 10017 : Contents—>I. The Turkic peoples of: İraq (R.İ Lawless)—>composition of the İraqi population in 1957, page 163
  38. İraq study
  39. People Groups of Iraq - Joshua Project - Unreached Peoples of the World (Yoxlanılıb: 10.02.2014)
  40. Qeyd: saya dair verilən rəqəmlərə əsasən hesablanılmışdır.
  41. Russell, Malcom B. The Middle East and South Asia 1997 (The World Today Series). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications (1997); pg. 104.
  42. 42,0 42,1 42,2 Qeyd (1947-ci il sa.): qeydə alınmış oturaq əhalinin sayı 4.566 milyon olmuş, onlardan 2 min nəfəri öz kimliyini və dini mənsubiyyətini bildirməkdən imtina etmişdir.
  43. 6 Mayıs 1991 tarihli Milliyet Gazetesi 15-ci sayfa: "Türkmenlerden Majora mektup" haberi.
  44. Gamming, Jenny. They have a flag-but no country " in Swedish Expressen, 17 Aug. 1997. (Viewed 16 Aug. 1999). Unrepresented Nations & Peoples Organisation web site. Translated by SSF/Goran Hansson.
  45. Unrepresented Nations and Peoples Organization: Iraqi Turkmen
  46. Irak Türkmenleri ve Türkmenlerin Yurtdışına Göçü
  47. Unrepresented Nations and Peoples Organization: Assyria
  48. Ethnologue: İraq - Christus Rex
  49. Ethnologue 14 report (in 2000) for language code: PES (Yoxlanılıb: 11.02.2014)
  50. FEYLĪ – Encyclopaedia Iranica
  51. Около 40% армян, проживавших в Ираке, покинули эту страну с начала войны в 2003 году — ТВ
  52. Великое переселение армян Ирака в Армению ?
  53. Армянская община Ирака: новые вызовы
  54. Baghdad in Ararat: Iraqi-Armenian refugees face difficulties adapting to the “homeland”
  55. Беженцы, вынужденные переселенцы и ищущие убежище в Армении
  56. محافظة أربيل: مدينة اربيل: سكان أربيل
  57. Aydınlaşdırma: Məhəllələr (حي) üzrə əhalinin sayı: Ərəblər (العرب) məhəlləsində 5.644 nəfər, Tacül İslam (تعجيل - اسلام) məhəlləsində 4.966 nəfər, Qala içərisində yerləşən Saray (قلعة - سراي) məhəlləsində 1.596 nəfər, Qala içərisində yerləşən Topxana (توبخانة) məhəlləsində 1.161 nəfər, Qala içərisində yerləşən Təkyə (تكية) məhəlləsində 1.563 nəfər, Xanəgah (خانقا) məhəlləsində 4.521 nəfər, əl-Mustafa (المستوفي) məhəlləsində 4.038 nəfər, Tacül Yəhud (تعجيل يهود) məhəlləsində 1.998 nəfər, Urduğa (اوردغا) məhəlləsində isə 1.549 nəfər.
  58. Ərbil livasında toplam: 3109 nəfər. Ətraflı bax: The Israeli-Kurdish Relations. By Sergey Minasian. "21-st Century", No 1, April, 2007.
  59. إحصاء السكان لسنة 1947 الجزء الثاني، الجدول السادس ـ قضاء كركوك ص118
  60. 60,0 60,1 نتائج تعداد 1957 في العراق