Qaraqalpaq dili

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qaraqalpaq dili
Orijinal adı: Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили
Ölkələr: Özbəkistan, Qazaxıstan, Əfqanıstan, Rusiya
Regionlar: Qaraqalpaqstan
Rəsmi status: Qaraqalpaqstan
Tənzimləyən təşkilat: Najim Davkarayev adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutu
Danışanların ümumi sayı: 412 000 nəfər (1993)
Təsnifatı
Kateqoriya: Avrasiya dilləri
Altay dilləri
Türk dilləri
Qıpçaq dilləri
Noqay dilləri
Yazı: latın əlifbası, kiril əlifbası (Qaraqalpaq yazısı)
Dil kodları
QOST 7.75–97: кал 275
ISO 639-2: kaa
ISO 639-3: kaa
Bax: Layihə:Dilçilik

Qaraqalpaq dili (Қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili) — qaraqalpaqların danışdıqları dil. Qaraqalpaqstan Muxtar Respublikasının rəsmi dilidir.

Qaraqalpaq dili türk dillərinin qıpçaq yarımqrupuna daxildir (tatar dili, başqırd dili, qaraçay-çərkəz dili, qumuq dili, qəraim dili, krımtatar dili, qazax dili, həştərxan-noqay dili, noqay dili). Noqay, qazax və qaraçay dilləri ilə birgə qıpçaq-noqay qoluna aid edilir. Leksik baxımdan daha çox qazax dilinə yaxın olsa da, ondan orfoqrafik baxımdan fərqlənir.

Qaraqalpaq dilində təxminən 400 min nəfər danışır. Onlar əsasən Özbəkistanda yaşayırlar. Təxminən 2 min nəfər bu dildə danışan əhali Əfqanıstanda, daha az sayda isə Rusiyada, Qazaxıstanda, Türkiyədə yaşayır.

Qaraqalpaq dilində Nukusda "Erkin Qaraqalpaqstan" qəzeti nəşr olunur. Dili əsas tənzimləyən qurum - Najim Davkarayev adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutudur.

Özbəkistan ərazisində qaraqalpaq dilinin (qırmızı rəngdə) yayılması arealı

Dialektlər[redaktə]

Adətən iki dialekt fərqləndirilir: şimal-şərqi və cənub-şərqi. Üçüncü bir dialektin (Fərqanə vadisində danışılan) mövcudluğu haqqında da ehtimallar var.

Fonetika[redaktə]

Saitlər[redaktə]

Qaraqalpaq dilinin saitlər sistemi

Qaraqalpaq dilində saitlərin harmoniyası qanunu digər türk dillərindən daha aydın özünü büruzə verir.

Sait Sonra gələ bilər:
a a, ɯ
æ e, i
e e, i
i e, i
o a, o, u, ɯ
œ e, i, œ, y
u a, o, u
y e, œ, y
ɯ a, ɯ

Digər dillərdən alınma sözlərdə sinharmonizm həmişə müşahidə olunmur.

Samitlər[redaktə]

Qaraqalpaq dilində 25 samit fonem var. Onlardan 4-nə (mötərizəyə alınanlar) yalnız alınma sözlərdə rast gəlinir.

  Dodaq samitləri Alveolyar samitlər İncə samitlər Velyar samitlər Dilçək samitləri Boğaz samitləri
Partlayan samitlər p b t d     k g q      
Affrikata     (ʦ)   (ʧ)              
Nov samitlər (f) (v) s z ʃ ʒ x ɣ     h  
Sonor samitlər m n     ŋ        
Titrəyən samitlər     r                
Yan samitlər     l                
Sürüşən samitlər w     j            

Yazı[redaktə]

Nukusda müasir latın əlifbası ilə yazılmış fotosalon lövhəsi (2006)

1924-1928-ci illərdə qaraqalpaq dilinin yazısı ərəb əlifbası idi. 1928-1940-cı illərdə latın əlifbasından, sonra isə kiril əlifbasından istifadə olunmuşdur. 1991-ci ildə Özbəkistan öz müstəqilliyini elan edəndən sonra latın əlifbasına qayıdışla bağlı qərar qəbul edilmişdir və hazırda Qaraqalpaqıstanda tədrican latın əlifbasına keçid həyata keçirilir.

Müasir qaraqalpaq əlifbası:

А а А‘ а‘ B b Ch ch D d Е е F f G g
G‘ g‘ H h İ i I ı J j K k L l М m
N n N‘ n‘ О о O‘ o‘ P p Q q R r S s
Sh sh Т t U u U‘ u‘ V v Y y X x Z z

İstinadlar[redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]