Musson

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Musson – ildə iki dəfə bir-birinə qarşı öz istiqamətini dəyişən hava axınıdır.

Mussonun dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq eyni zamanda kəskin quru, az buludlu hava rütubətli, yağışlı hava ilə (və ya əksinə) əvəz olunur. M. troposferin, alt qatında baş verir və hava kütləsi atmosferin yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə doğru axır.

Quru M. Məhəllin əhalisi üzərində atmosfer təzyiqi yüksək olan dövrdə, rütubətli Musson isə təzyiq alçaq olan dövrdə müşahidə olunur.

Tropik mussonları ekvator depressiyasının il ərzində ekvatordan gah Şim. Yarımkürəsinə, gah da Cən. Yarımkürəsinə keçməsindən əmələ gəlir. Qışda Şim. yarımkürəsi çox soyuduqda ağır hava Şimal passatı ilə Cən. yarımkürəsinə doğru axır və qış musson əmələ gəlir. Şim. yarım-kürəsində yay olanda bu əksinə baş verir: ekvator depressiyası ekvatordan şimalda olur, nəticədə cənub passatı Şim. yarımkürəsinə keçir və yay mussonu əmələ gəlir. Tropik mussonları Ekvatorial Afrikada geniş sahədə, Hind okeanının şimal hissəsində və Cənubi Asiyada (Hindistan, Hind-Çin,cənubi və cənub-şərşqi Çin, İndoneziya) və Avstraliyanın şimalında yayılmışdır. Mülayim qurşaqda (məs.: Uzaq Şərqdə, şimal-şərqi Çində, Koreyada və Yaponiyada) materik və okeanın qızma və soyuma xüsusiyyətindən asılı olaraq M. qışda materikdən okeana tərəf, yayda isə okeandan materikə tərəf əsir. Mussonları küləklərlə eyniləşdirmək olmaz.Musson çox geniş coğrafi sahələri əhatə edən hava kütlələri axınıdır.Külək bu zaman ya dəyişkən olur ya da müəyyən vaxt heç olmur.Mussonlar enliklər üzrə paylanmasına və əmlə gəlmə fərqlərinə görə; a)tropik, b)tropikdənkənar, c)qütbyanı mussonlara bölünürlər. Tropik mussonların əmələ gəlməsinin başlıca səbəbi,yarımkürələrin il ərzində müxtəlif cür qızması ilə əlaqədar ekvatorial alçaq təzyiq qurşağının (ekvatorial barik depressiyasının)gah şimal,gah da cənub yarımkürəsinə keçməsidir.Tropik mussonlar materiklərin şərq sahilləri boyu daha aydın təzahür edərək,ekvatorial Afrikada,Hindistanda,Hind-Çində və qismən Şimali Avstraliyada geniş əraziləri əhatə edir. Tropikdənkənar və ya mülayim qurşaq mussonları materik və okeanların qızıb-soyuması nəticəsində əmələ gəlir.Asiyanın şərq ucqarlarında və Hokkaydo adasında güclü,Şimali Amerikanın Labrador sahəsində nisbətən zəif müşahidə edilir.Uzaq şərqdə yay mussonlarının təsiri Zabaykalyeyə qədər hiss olunur. Qütbyanı musson Avrasiyanın tundra zonasında qışda materikdən Şimal Buzlu okeanına,yayda isə əks istiqamətdə əsən,lakin mussona xas olmayan effekt verməyən küləklərə deyilir.Məhz buna görə də bu sirkuliyasiya musson yox,musson təmayülü adlanır. Bütün enliklərdə müşahidə edilən yay mussonları rütubətli,bol yağmurlu,qış mussonları isə quru,əksər hallarda yağmursuz olur.