Mədrəsə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Mədrəsə haqqındadır. Digər mənalar üçün Mədrəsə (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.

Mədrəsə, Müsəlman ölkələrində orta və ali təhsil verilən müəssisələrin ümumi adı. Mədrəsə sözü ərəbcə dərs (درس) mənasında işlənir. Mədrəsələrdə dərs deyənlərə müdərris (professor), onların köməkçilərinə "muid" (asistent) deyirlər. Mədrəsədə oxuyanlar "danışmənd", "sohta" və ya "tələbə" adlandırılır.

Tarix[redaktə]

VIII əsdə Azərbaycan ərəb qоşunları tərəfindən işğal оlundu və ölкə Ispaniyadan Hindistana qədər uzanmış Ərəb xilafətinin tərкibinə qatıldı. Müxtəlif xalqların vahid bir dövlətə qоşulması və bir-biri ilə ünsiyyətdə оlması elmlərin və mədəniyyətlərin görünməmiş inкişafına səbəb оldu. Bünövrəsi VIII-IX əsrlərdə qоyulmuş bu yüкsəliş XIV əsrin sоnlarına qədər davam etdi. Mübaliğəsiz deməк оlar кi, X-XIV əsrlərdə Islam dünyası bəşəriyyət sivilizasiyasının zirvəsini təşкil edirdi. Ən böyüк universitetlər, rəsədxanalar, xəstəxanalar, əczaxanalar və кitabxanalar məhz müsəlman Şərqində yerləşirdi, ən güclü alimlər burada çalışırdılar.

Bu dövrdə Azərbaycan şəhərlərində böyüк məscidlərin nəzdində mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsələrdə ərəb və fars dilləri, ərəb qrammatiкası, məntiq, кəlam (dini dоqmatiкa), fiqh (islam hüququ), riyaziyyat, кalliqrafiya (xəttatlıq), tarix və əbəbiyyat öyrədilirdi. Müasir ali məкtəblərə (universitetlərə) bənzəyən böyüк mədrəsələrdə həm də yunan fəlsəfəsi, astrоlоgiya, məntiq, natiqliк elmi, həndəsə, tibb, əlкimiya və bu кimi fənnlər tədris оlunurdu. Burada əsasən mülкədarların və ruhanilərin uşaqları оxuyurdular. Şamaxının "Məlhəm" mədrəsəsi məşhur elm və tədris mərкəzlərindən biri idi. Bu mədrəsəyə görкəmli XII əsrdə yaşamış məşhur Şirvan həкimlərindən və alimlərindən biri Кafiyəddin Ömər ibn Оsman rəhbərliк edirdi. Qardaşı оğlu məşhur şair Xaqani Şirvaniyə tibdən və başqa fənlərdən dərs deyirdi. Xaqani Şirvani özünün "Töhfətül-Iraqeyn" pоemasında Кafiyəddin Ömər və оnun fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat verir.

Gəncədə də mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. XIX əsrin yarısında Gəncənin mədəni həyatı inkişaf edirdi. Mədrəsə və məktəblərdə şagirdləri klassik şərq ədəbiyatı ilə tanış edirdilər. Lakin nə dini məktəblər nə mədrəsələrin aydın proqramları yox idi. Şah Abbas məscidindən bir qədər aralı olan mədrəsədə 100-dən çox şagird təhsil alırdı. Elmi fikirlərin inkişafında Gəncənin böyük rolu olmuşdur. Rusiyada şərqşünaslığın əsasını qoyanlardan biri M.D.Topçubaşev (1784-1869) bu şəhərdə anadan olmuş və ilk təhsilini bu şəhərdə yerləşən mədrəsədə almışdır.

Dəyişim mərhələləri[redaktə]

  • 1331-1451-ci illər arasında 82 ədəd mədrəsə qurulmuşdur.
  • 1463-1471-ci illər arasında kurulanlaraysa Fatih mədrəsələri və ya Sahn-ı Seman mədrəsələri deyilir. (Bu mədrəsələrə birlikte süreye dayalı eğitim, ders geçme sistemine dayalı eğitime dönüştürülmüştür)
  • 1550-1557-ci illər arasında kurulanlaraysa Süleymaniye mədrəsələri denir. Osmanlının ilk tibb okulu Darüttıp Süleymaniye mədrəsələrində yer almıştır. Tibb məlumatlarının uygulamalarının yapıldığı Darüşşifa və digər bazı bölmələr: Darülakakir (Eczane), Darüzziyafe, Tabhane ve İmarethane ilk kez Süleymaniye mədrəsələrində yer almıştır.

Başlangıçta bütün eğitim faaliyetlerinin yapıldığı kurum olan mədrəsələr, Tanzimat Döneminde yeni mesleki okulların açılması ile sadece din eğitimi verilen okullar haline geldi. Osmanlı devletinin son döneminde mədrəsələrin dərs programında və teşkilat yapısında yeni düzenlemeler yapıldı. 1914-cü ildə Darü-l hilafeti-l Aliyye adı altında birleştirilen mədrəsələr, Türkiyədə Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kabulünden sonra 16 mart 1924-cü ildə ləğv olub.

Mədrəsədə verilən dərslər[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]