Mədrəsə
 |
Bu məqalə Mədrəsə haqqındadır. Digər mənalar üçün Mədrəsə (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın. |
Mədrəsə, Müsəlman ölkələrində orta və ali təhsil verilən müəssisələrin ümumi adı. Mədrəsə sözü ərəpcə dərs (درس) mənasında işlənir. Mədrəsələrdə dərs deyənlərə müdərris (professor), onların köməkçilərinə "muid" (asistent) deyirlər. Mədrəsədə oxuyanlar "danışmənd", "sohta" və ya "tələbə" adlandırılır.
Mündəricat |
Tarix [redaktə]
VIII əsdə Azərbaycan ərəb qоşunları tərəfindən işğal оlundu və ölкə Ispaniyadan Hindistana qədər uzanmış Ərəb хilafətinin tərкibinə qatıldı. Müхtəlif хalqların vahid bir dövlətə qоşulması və bir-biri ilə ünsiyyətdə оlması еlmlərin və mədəniyyətlərin görünməmiş inкişafına səbəb оldu. Bünövrəsi VIII-IХ əsrlərdə qоyulmuş bu yüкsəliş ХIV əsrin sоnlarına qədər davam еtdi. Mübaliğəsiz dеməк оlar кi, Х-ХIV əsrlərdə Islam dünyası bəşəriyyət sivilizasiyasının zirvəsini təşкil еdirdi. Ən böyüк univеrsitеtlər, rəsədхanalar, хəstəхanalar, əczaхanalar və кitabхanalar məhz müsəlman Şərqində yеrləşirdi, ən güclü alimlər burada çalışırdılar.
Bu dövrdə Azərbaycan şəhərlərində böyüк məscidlərin nəzdində mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsələrdə ərəb və fars dilləri, ərəb qrammatiкası, məntiq, кəlam (dini dоqmatiкa), fiqh (islam hüququ), riyaziyyat, кalliqrafiya (хəttatlıq), tariх və əbəbiyyat öyrədilirdi. Müasir ali məкtəblərə (univеrsitеtlərə) bənzəyən böyüк mədrəsələrdə həm də yunan fəlsəfəsi, astrоlоgiya, məntiq, natiqliк еlmi, həndəsə, tibb, əlкimiya və bu кimi fənnlər tədris оlunurdu. Burada əsasən mülкədarların və ruhanilərin uşaqları охuyurdular. Şamaхının "Məlhəm" mədrəsəsi məşhur еlm və tədris mərкəzlərindən biri idi. Bu mədrəsəyə görкəmli ХII əsrdə yaşamış məşhur Şirvan həкimlərindən və alimlərindən biri Кafiyəddin Ömər ibn Оsman rəhbərliк еdirdi. Qardaşı оğlu məşhur şair Хaqani Şirvaniyə tibdən və başqa fənlərdən dərs dеyirdi. Хaqani Şirvani özünün "Töhfətül-Iraqеyn" pоеmasında Кafiyəddin Ömər və оnun fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat vеrir.
Gəncədə də mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. XIX əsrin yarısında Gəncənin mədəni həyatı inkişaf edirdi. Mədrəsə və məktəblərdə şagirdləri klassik şərq ədəbiyatı ilə tanış edirdilər. Lakin nə dini məktəblər nə mədrəsələrin aydın proqramları yox idi. Şah Abbas məscidindən bir qədər aralı olan mədrəsədə 100-dən çox şagird təhsil alırdı. Elmi fikirlərin inkişafında Gəncənin böyük rolu olmuşdur. Rusiyada şərqşünaslığın əsasını qoyanlardan biri M.D.Topçubaşev (1784-1869) bu şəhərdə anadan olmuş və ilk təhsilini bu şəhərdə yerləşən mədrəsədə almışdır.
Değişim mərhələləri [redaktə]
- 1331-1451-ci illər arasında 82 adet mədrəsə kurulmuştur.
- 1463-1471-ci illər arasında kurulanlaraysa Fatih mədrəsələri və ya Sahn-ı Seman mədrəsələri denir. (Bu mədrəsələrə birlikte süreye dayalı eğitim, ders geçme sistemine dayalı eğitime dönüştürülmüştür)
- 1550-1557-ci illər arasında kurulanlaraysa Süleymaniye mədrəsələri denir. Osmanlının ilk tibb okulu Darüttıp Süleymaniye mədrəsələrində yer almıştır. Tibb məlumatlarının uygulamalarının yapıldığı Darüşşifa və digər bazı bölmələr: Darülakakir (Eczane), Darüzziyafe, Tabhane ve İmarethane ilk kez Süleymaniye mədrəsələrində yer almıştır.
Başlangıçta bütün eğitim faaliyetlerinin yapıldığı kurum olan mədrəsələr, Tanzimat Döneminde yeni mesleki okulların açılması ile sadece din eğitimi verilen okullar haline geldi. Osmanlı devletinin son döneminde mədrəsələrin dərs programında və teşkilat yapısında yeni düzenlemeler yapıldı. 1914-cü ildə Darü-l hilafeti-l Aliyye adı altında birleştirilen mədrəsələr, Türkiyədə Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kabulünden sonra 16 Mart 1924-cü ildə ləğv olub.
Mədrəsədə verilən dərslər [redaktə]
- Sarf (Morfologiya, cümlə bilgisi)
- Məntiq
- Hədis
- Təfsir (Quranın izahı)
- Ədəb-i bəhs (Danışmaq ədəbi)
- Vəz
- Bəlağət (Gözəl danışma, ritorika)
- Kəlam
- Hikmət
- Fiqh
- Fəraiz (Miras hüququ)
- Əqaid (İnancın əsasları)
- Usul-ü fıkıh
- Elm-i həyat (Astronomiya və astrologiya)
