Məhdumqulu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Məhdumqulu (Magtymguly) - klassik türkmən şairi.

Həyatı[redaktə]

Şair Dövlət-Məmmədin oğlu, türkmən ədəbiyatının görkəmli nümayəndəsi Məhtumkulu 1733-cü ildə, müxtəlif türkmən tayfalarının yaşadığı Kopetdağın ətəyində, Atrek çayının hövzəsində yerləşən Hacı Qovuşan kəndində anadan olmuşdur. Məhtumkulunun ailəsi oturaq Göklən tayfasının, Gerkez qəbiləsinin, Qışıq qoluna aiddir.Yetkin çağlarında Məhtumkulu özünə Fərağı ləğəbini götürüb. Erkən yaşlarından ərəb və fars dilində kitab oxumasını, atasının zəngin kitabxanasına borcludur. Bundan başqa Məhtumkulu uşaqlıqdan zərgərlik və dəmirçiliklədə məşğul olub. 1753-cü ili Buxara xanlığında Qızıl-Ayağdaki İdris-Baba mədrəsəsində oxuduqdan sonra, 1754-cü ildə Buxaranın məşhur Kəkildaş mədrəsəsindədə bir il oxuyur. Burada o öz dövrünün savadlı adamlarından sayılan mövlana Nuri-Kazım ibn Baharla tanış olur və onunla birlikdə səyahətə çıxaraq Özbəkistan, Tacikistan, Əfqanıstanı keçərək gəlir Hindistanın şimalına. 1757-ci ildə hər ikisi o dövrün elm mərkəzlərindən biri və çoxlu mədrəsəsi olan Xivə şəhərinə gəlirlər. Burada Məhtumkulu Şirqazi xanın 1713-cü ildə tikdirdiyi mədrəsəyə daxil olur. 1760-ci ildə atasının ölümü ilə əlaqədar o vətəninə qayıdır. Sevdiyi qızın başqasına ərə verilməsi və iki böyük qardaşının ölümü ona böyük zərbə olur. Qardaşlarına olan niskil onun şeirlərində iz buraxmışdır. Lakin bununla onun məhrumiyətləri bitmir. O evlənir, lakin onun iki oğlu gənc yaşlarında vəfat edirlər. 1760-cı ildə sonra ölümünə kimi o Manqışlaqa,Həştərxana, Azərbaycana oradanda Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə səyahət edir. Məhtumkulunun əsas nailiyəti, klassik ədəbiyyatı folklor ilə yaxınlaşdırmasıdır. O həmçin türkmən ədəbiyatını ərəb və fars təsirlərindən xeyli azad edib.Şair 1783-cü ildə vəfat edib. Məhtumkulu türkmənlərin birləşməsini istəyirdi. Bu onun yaradıcılığında yer almışdır. Türkmənlərin özlərini ayrı-ayrı tayfalara aid edən bir millət hesab edirdi. Məhtumkulunun yaradıcılığı Azərbaycanın görkəmli yazıçıları Molla Pənah Vaqifə və Molla Vəli Vidadiyə çox təsir etmişdir. Həmçin Məhtumkulu özüdə heç şübhəsiz Azərbaycan ədəbiyyatından təsirlənmişdir.


Yaradıcılığı[redaktə]

1760-cı ildə atası rəhmətə getdi və Məhdumqulu doğma Türkmənistana qayıtmağa məcbur oldu. Amma vətənə qayıtması ona yeni bir dərd də gətirdi. Atasının ölümü ilə bağlı qüssə və kədər içində olan Məxdumquluya bir mənəvi zərbə də illərlə sevgisini ürəyində gəzdirdiyi Mənli adlı qızın başqa birisinə ərə verilməsi ilə dəydi. Mənlinin valideynləri qızları üçün böyük miqdarda başlıq tələb edirdilər. Bu başlığı vermək üçünsə Məhdumqulunun maddi imkanı yox idi. Ona görə də Mənlini başqa birisinə zorla ərə verdilər. Sevgilisini ömrünün sonuna kimi unuda bilməyən Məxdumqulu onun eşqinə şeirlər yazmağa başladı. Bu şeirlərində isə o Fəraqi (sevgilisindən ayrılan) imzası ilə çıxış edirdi.


Cahanı yandırdı odun,

Qaçar oldu yaxın-yadın,

Məxdumqulu, sənin adın,

Olsun indi qoy Fəraqi


Məxdumqulunun ən yaxşı məhəbbət şeirləri də məhz Mənliyə, onun həsrətinə həsr edilib. Bu şeirlərin hər birində Məxdumqulunun ürəkləri indi də yandıran, göynədən, insanın ruhunu sızladan əzabları, sonsuz kədəri var:


Elləri var toy-düyünlü,

Soyuq sulu, göy çəmənli,

Eli - Göylən, adı - Mənli,

Nazlı dildardan ayrıldım


Pərdə çəkib üzlərimə,

Rəvac verib sözlərimə,

Məxdumqulu, gözlərimə

Bircə Mənli xan görünər.


Atan bağrı daş olsun,

Anan gözü yaş olsun,

Min bəlaya tuş olsun

Yarı yardan ayıran


Yuxarıdakı bu yanğılı şeirləri ilə Məxdumqulu 17-ci əsrdə yaşayan Azərbaycanın böyük haqq aşiqi Sarı Aşığı xatırladır. Sarı Aşığın da istədiyi qızı - Yaxşını ona verməmişdilər və o, əlində saz gecə-gündüz Yaxşı deyib nalə çəkirdi:


Mən Aşıq tərsinə qoy,

Tər-təni tərsinə qoy.

Yaxşını qibləsinə,

Aşığı tərsinə qoy.


İndi də Sarı Aşıqla eyni kökdən, eyni soydan olan Məxdumqulu Xəzərin o tayında, Sarı Aşıqdan 100-150 il sonra ilk eşqin yanğısı ilə "Mənli" deyib göz yaşları tökür, onu addımbaşı xatırlayır, unuda bilmirdi.


Fani cahan İrəmdir, sən ol bostanın gülü,

Mən ki fəqir vabəstə, qəfəs içrə bülbülü,

Gül ruyində niqabdır ol Leylinin sünbülü,

Nə səbəbdir, xorlarsan mənim kimi zəlili,

Ol camalın eşqində oldum divanə, Mənli.


Mənli xanım alıb getdi cismim içrə canımı,

Sormadan iqbalı fələk yapdı hicran donumu,

Bir nakəsə bəxş eyləmiş fələk Mənli xanımı,

Dəydi sərə, getdi huşum, neyləyim, biçarəyəm.

Məxdumqulu aləm içrə, bütün canan həm gözəl,

Hamısı bir kənizdir, Mənli xana bənzəməz.


Amma ona dərd dərd üstündən gəlməkdə idi. Məxdumqulunun iki qardaşı düşmənə əsir düşmüş və orada ölmüşdülər. Məxdumqulu öz şeirlərinin bir hissəsini də qardaşlarının ölümünə həsr etmiş və bundan doğan kədərini misralarına köçürmüşdü. Gənc Məxdumqulu dərdlərini unutmaq, ovunmaq məqsədi ilə sevmədiyi bir qadınla ailə həyatı qurmağa məcbur oldu. Amma o heç cür Mənlini, ilk sevgisini unuda bilmir, yazdığı şeirlərin hər misrasında, hər sözündə həsrətlə onu anırdı. Yeni ailə izdivacından Məxdumqulunun Sarı və İbrahim adlı iki oğlu oldu. Amma bu uşaqların biri 7, digəri isə 12 yaşında dünyasını dəyişdi və bununla da Məxdumqulunun dərdi üstünə daha bir dərd gətirdi. Şeirlərindən hiss edilir ki, Məxdumqulunun sevməyib evləndiyi həyat yoldaşı ilə münasibətləri heç də yaxşı olmayıb. Belə ki, Məxdumqulunun şeirlərində bununla bağlı kifayət qədər faktlar var. Məsələn, şeirlərində o, gənclərə sevmədiyi qızla ailə qurmağı məsləhət görmür. Üstəlik, o, gənclərə məsləhət görür ki, ömür-gün yoldaşı seçərkən qadının əslinə baxsınlar. Çünki zatında nakəslik olan, əsli-soyu olmayan qadınlar ailəni xaraba qoyar, ərin gündüzünü gecəyə döndərər, onun ömrünü zay edər.


Məxdumqulu, kimsə bilməz batini,

Evlənsəniz, baxıb alın zatını,

Yiyəm görkəzməsin yaman xatını,

Adam özün bilməz, xam xəyal olar.


O, bununla əlaqədar yazdığı şeirlərində pis qadının əlindən dada gəldiyini dolayı yolla büruzə verir. Məsələn, haqq aşiqi şeirlərinin birində "Pis xatın başa möhnətdir", -deyir. Digər bir şeirində isə o, pis qadını yaxşı ər üzərində ağır bir töhmətə bənzədir: "Yaman xatın yaxşı ərə, Sovulmaz töhmətə bənzər". Onun digər şeirlərində də bu mövzu davam etdirilir. Məxdumqulu yana-yana deyir ki, "Yenə yaxşı bir igidə, Yaman xatın tuş olmasın", "Tuş olsan yaman xatına, Ömrün ötər şər iləni".

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Краткая литературная энциклопедия, М., 1972.
  • Предисловие А. Зырина и М. Овезгельдыева к изданию Махтумкули, Стихотворения, Советский писатель, Ленинградское отделение, 1984
  • Нуры Байрамов. «Долгая дорога», Ашхабад, «Магарыф», 1986. В составе сборника повесть «Долгая дорога» (перевод Михаила Гребнева) о Махтумкули.


İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]