Yuğ
Yuğ — qədim türklərin musiqi, mahnı, rəqs, ağı parçaları ilə müşayiət olunan ölübasdırma mərasimi olub.[1] Qədim Azərbaycanda yuğ (yuğlamaq – ağlamaq sözündəndir) adlanan ayın olmuşdur ki, sonralar onun tərkib hissələrinin çoxu matəm mərasiminə keçmişdir. Yaş – matəm nəğmələri ağılar və mərsiyələr bizim dövrlərdə də qalmışdır. Mərsiyələr adətən matəm ayi olan məhərrəmlikdə çox ifa olumurdu.[2]
Ekvivalenti farklı Türk şivelerinde Yoğ, Yox, Yığ şeklindedir. Cənazə mərasimi, cənazə yeməyi kimi mənaları vardır. Ölü bir çadıra qoyulub, ətrafında doqquz dəfə dolanılır. Beləcə ruhunun göyə çıxacağına inanırlar. Cənazə mərasimlərində Ağu, Sagu və ya Yugu adı verilən ezgili koşuklar oxunur. Bunların hepside ölünün arxasından yaşanan yas prosesində ağrını dışavurma ilə əlaqədardır və bənzər mənalar ehtiva edər. İslam dini yas müddətinin uzadılmasını və özünə zərər verəcək şəkildə dövünmek qadağan etmişdir. Cənazə mərasimləri yer üzündəki bütün mədəniyyətlərdə böyük əhəmiyyətə malikdir, çünki naməlum bir diyara edilən bu səfər hər zaman sirrini qorumuşdur.
1. Ağıt (Ağu), 2. Sığıt (Sagu), 3. Yığut (Yugu) sözleri hep Mersiye demektir. Ölünün arxasından oxunan yas şeiri anlamı daşır.
Yuğ, zaman-zaman "Ağıt" ilə eyni mənalı istifadə edilsə də daha geniş əhatəlidir, yalnız oxunan ezgi deyil, edilən mərasimi də ifadə edər. Köhnə yas mərasimlərinə xüsusi olaraq dəvət edilən "Yuğçular" (Ağıtçılar), qopuz çalar hətta rəqs edirdilər. Bu mərasimlərdə ağı söyləmənin yanında, üz cırmaq, saç yolmaq, başa kül tökmək və ağları soyunub qara geyimlər geymək də ənənənin içərisində yer alırdı. Bəzi yerlərdə "Ölü aşı" vermək də ənənədir. Divan-ı Lüğat-it Türkde bu yeməyə "Yuğ Besen" demişdir. Bu tətbiq, uygurlarda "Üzüt aşı" adıyla bilinən ziyarətin eynisidir.
[redaktə] Etimologiya
(Yuğ / Yığ / Ağ) kökü. Ağlamaq mənasını daşıyır. Ağıt, ağu, ağlamaq, yığlamak, yığut kimi sözlər həmişə bir-biriylə əlaqəlidir. Yığlamak / Yuğlamak sözcüyü ağlamaq deməkdir. Bundan başqa Yo / Yox / Yox kökündən yokoluşum də xatırladar.
