Çoxölçülü Yoxsulluq İndeksi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Çoxölçülü Yoxsulluq İndeksi, ÇYİ, ing. Multidimensional Poverty Index-MPI) – BMT-nin İnkişaf proqramı çərçivəsində dünya ölkələrində yoxsulluğun səviyyəsini müəyyən etmək üçün 2010-cu ildə Oksford Yoxsulluq və İnsan İnkişafı Təşəbbüsü mərkəzi tərəfindən hazırlanmış göstərici.

Bu, indeksin əsas məqsədi fərdin təkcə maddi-iqtisadi cəhətcə deyil, digər göstəricilər üzrə yoxsul olmasını göstərməkdir. Onun İnsan İnkişafı İndeksindən (İİİ) əsas fərqi ondan ibarətdir ki, İİİ fərdin nələrə malik olduğunu, ÇYİ isə fərdin nələrdən məhrum olduğunu göstərir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

ÇYİ BMT-nin İnkişaf Proqramının İnsan İnkişafı İndeksinin nəşr olunmasının 20 illiyinə həsr olunaraq yaradılmış, yoxsulluğun ənənəvi gəlirə əsaslan ölçü metodologiyasından fərqli bir metodologiya ilə yoxsulluğu ölçmək üçün bu proqrama daxil edilmişdir.

Yaradıcısı Oksford Universitetinin professoru Ceyms Foster hesab olunur.

İstifadə olunan göstəricilər[redaktə | əsas redaktə]

ÇYİ 3 ölçü istiqaməti (dimensions) və 10 göstəriciyə əsasən hesablanır:

  • Təhsil (hər bir göstərici 1/6 nisbətdə götürülür)
    • Təhsil alma illəri: ev təsərrüfatı üzvlərindən heç biri məktəbdə 5 il oxumayıbsa, məhrum olmuş hesab olnurlar.
    • Uşaqların cəlb olunması: məktəb yaşına çatmış hər-hansısa bir uşaq 1-8-ci siniflərdə məktəbə getmirsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
  • Sağlamlıq (hər bir göstərici 1/6 nisbətdə götürülür)
    • Uşaq ölümü: uşaqlardan biri belə ölərsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
    • Qidalanma: hər hansısa bir böyüyün və ya uşağın zəif qidalanması haqqında məlumat varsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
  • Yaşam Şəraiti (hər bir göstərici 1/18 nisbətdə götürülür)
    • Elektrik: hər hansısa bir ev təsərüfatı elektriklə təchiz edilməyibsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
    • Sanitar qovşaqlar: ev təsərrüfatının keyfiyyətli tualeti yoxdursa və ya onlar tualeti digərləri ilə paylaşırlarsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
    • İçməli su: ev təsərrüfatının təmiz suya çıxış imkanı yoxdursa və ya təmiz su evdən 30 dəqiqəlik məsafədə yerləşirsə, məhrum olmuş hesab olunurlar.
    • Döşəmə: ev təsərrüfatının təmiz olmayan, qumdan və ya ekskrementdən düzəldilmiş göşəməsi varsa, məhrum olmuş hesab olunurlar.
    • Bişirmək üçün yanacaq: ev təsərrüfatı öz qidasını bişirmək üçün ağacdan, ağac kömründən və ya təzəkdən (ekskrementlərdən) istifadə edirsə, məhrum olmuş hesab olunur.
    • Avadanlıqlar: ev təsərrüfatı radio, TV, telefon, velosiped və ya motorlu velosipedlərdən birdən azına sahibdirsə, məhrum olmuş hesab olunur.

Metodologiyası və məlumat bazası[redaktə | əsas redaktə]

ÇYİ hazırlanarkən əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə olan vəziyyəti özündə əks etdirən, ictimaiyyət üçün açıq olan 3 mənbədən istifadə olunur:

  • Demoqrafik və Sağlamlıq Sorğusu (ing. Demographic and Health Survey-DHS)
  • Qrupların (Klasterlərin) Çoxsaylı Göstəriciləri Sorğusu (ing. Multiple Indicators Cluster Survey-MICS)
  • Dünya Sağlamlıq Sorğusu (ing. World Health Survey-WHS).

Hesablanması[redaktə | əsas redaktə]

ÇYİ aşağıdakı kimi hesablanır:[1]

  • H: ÇYİ kasıb olan insanların faizi (yoxsullar hissəsi)
  • A: Kasıblar içərisində ÇYİ yoxsul olanların orta sıxlığı (%)

ÇYİ bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə ÇYİ ÇYİ indeksinə əsasən
kasıb insanlar
(milyon nəfər)
ÇYİ kasıb
olan
insanlar %-lə
ÇYİ Yoxsulluğun
orta
sıxlığı
Gəlirlərinə görə
kasıb olan insanlar
 %-lə ($1.25)
Flag of Albania.svg Albaniya 0.004 0.030 0.96 38.10 2.0
Flag of Angola.svg Anqola 0.452 13.614 77.35 58.43 54.3
Flag of Argentina.svg Argentina 0.011 1.181 2.99 37.74 4.5
Flag of Armenia.svg Ermənistan 0.008 0.070 2.25 36.53 10.6
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 0.021 0.461 5.37 38.61 2.0
Flag of Bangladesh.svg Banqladeş 0.291 91.166 57.77 50.43 49.6
Flag of Belarus.svg Belorusiya 0.000 0.002 0.02 35.12 2.0
Flag of Belize.svg Beliz 0.024 0.017 5.57 42.55 M/D
Flag of Benin.svg Benin 0.412 6.044 71.95 57.30 47.3
Flag of Bolivia.svg Boliviya 0.175 3.446 36.28 48.28 19.6
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosniya və Hersoqovina 0.003 0.031 0.81 37.19 2.0
Flag of Brazil.svg Braziliya 0.039 16.205 8.52 45.97 5.2
Flag of Burkina Faso.svg Burkina Faso 0.536 12.142 82.60 64.87 56.5
Flag of Burundi.svg Burundi 0.530 6.591 84.50 62.69 81.3
Flag of Cambodia.svg Kamboca 0.263 7.703 53.87 48.88 40.2
Flag of Cameroon.png Kameron 0.299 10.211 54.61 54.67 32.8
Flag of the Central African Republic.svg Mərkəzi Afrika Respublikası 0.512 3.716 86.41 59.29 62.4
Flag of Chad.svg Çad 0.344 6.667 62.90 54.72 61.9
Flag of the People's Republic of China.svg Çin Xalq Respublikası 0.056 165.787 12.47 44.89 15.9
Flag of Colombia.svg Kolumbiya 0.041 4.090 9.21 44.12 16.0
Flag of the Comoros.svg Komor adaları 0.408 0.444 73.93 55.25 46.1
[[Şəkil:|border|22px]] Konqo 0.393 45.740 73.18 53.73 59.2
Flag of Côte d'Ivoire.svg Fil Dişi Sahili 0.320 10.484 52.16 61.39 23.3
Flag of Croatia.svg Xorvatiya 0.007 0.070 1.60 41.56 2.0
Flag of the Czech Republic.svg Çexiya 0.000 0.001 0.01 46.67 2.0
Flag of Djibouti.svg Cibutu 0.139 0.235 29.32 47.25 18.8
Flag of the Dominican Republic.svg Dominikan Republikası 0.048 1.083 11.05 43.28 5.0
Flag of Ecuador.svg Ekvador 0.009 0.294 2.21 41.59 4.7
Flag of Egypt.svg Misir 0.026 5.138 6.41 40.37 2.0
Flag of Estonia.svg Estoniya 0.026 0.094 7.22 36.54 2.0
Flag of Ethiopia.svg Efiopiya 0.582 70.709 89.96 64.74 39.0
Flag of Gabon.svg Qabon 0.161 0.495 35.39 45.47 4.8
Flag of The Gambia.svg Qambiya 0.324 0.967 60.42 53.56 34.3
Flag of Georgia.svg Gürcüstan 0.003 0.035 0.80 35.21 13.4
Flag of Ghana.svg Qana 0.140 6.894 30.11 46.40 30.0
Flag of Guatemala.svg Quatemala 0.127 3.466 25.86 49.11 11.7
Flag of Guinea.svg Qvineya 0.505 7.906 82.35 61.28 70.1
Flag of Guyana.svg Quana 0.055 0.110 13.77 39.67 7.7
Flag of Haiti.svg Haiti 0.306 5.556 57.27 53.34 54.9
Flag of Honduras.svg Honduras 0.160 2.349 32.62 48.91 18.2
Flag of Hungary.svg Macarıstan 0.003 0.076 0.76 38.89 2.0
Flag of India.svg Hindistan 0.296 644.958 55.38 53.50 41.6
Flag of Indonesia.svg İndoneziya 0.095 46.666 20.77 45.90 7.5
Flag of Iraq.svg İraq 0.059 4.203 14.25 41.27 M/D
Flag of Jordan.svg İordaniya 0.010 0.159 2.70 35.45 2.0
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 0.002 0.090 0.59 36.90 3.1
Flag of Kenya.svg Keniya 0.302 22.835 60.41 50.01 19.7
Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan 0.019 0.258 4.86 38.81 21.8
Flag of Laos.svg Laos 0.267 2.882 47.25 56.50 44.0
Flag of Latvia.svg Latviya 0.001 0.007 0.30 46.67 2.0
Flag of Lesotho.svg Lesoto 0.220 0.961 48.07 45.79 43.4
Flag of Liberia.svg Liberiya 0.484 3.022 83.94 57.65 83.7
[[Şəkil:|border|22px]] Makedoniya Respublikası 0.008 0.038 1.92 40.87 2.0
Flag of Madagascar.svg Madaqaskar 0.413 13.114 70.51 58.54 67.8
Flag of Malawi.svg Malavi 0.384 10.406 72.26 53.19 73.9
Flag of Mali.svg Mali 0.564 10.806 87.14 64.71 51.4
Flag of Mauritania.svg Mavritaniya 0.352 1.912 61.68 57.07 21.2
Flag of Mexico.svg Meksika 0.015 4.278 3.98 38.86 2.0
Flag of Mongolia.svg Monqolustan 0.065 0.410 15.76 41.01 22.4
Flag of Montenegro.svg Monteneqro 0.006 0.009 1.53 41.61 M/D
Flag of Morocco.svg Mərakeş 0.139 8.892 28.50 48.83 2.5
Flag of Mozambique.svg Mozambik 0.481 17.475 79.79 60.25 74.7
Flag of Myanmar.svg Mianmar 0.088 6.969 14.19 62.01 M/D
Flag of Namibia.svg Namibia 0.187 0.832 39.62 47.19 49.1
Flag of Nepal.svg Nepal 0.350 18.322 64.74 54.05 55.1
Flag of Nicaragua.svg Nikaraqua 0.211 2.281 40.73 51.86 15.8
Flag of Niger.svg Niger 0.642 13.070 92.69 69.31 65.9
Flag of Nigeria.svg Nigeriya 0.368 93.832 63.53 57.87 64.4
Flag of Pakistan.svg Pakistan 0.275 88.276 50.97 54.03 22.6
Flag of Palestine.svg Fələstin əraziləri 0.003 0.028 0.69 38.22 M/D
Flag of Paraguay.svg Paraqvay 0.064 0.809 13.26 48.50 6.5
Flag of Peru (state).svg Peru 0.085 5.645 19.81 43.09 7.9
Flag of the Philippines.svg Filippin 0.067 11.158 12.58 53.45 22.6
Flag of Moldova.svg Moldova 0.008 0.081 2.19 37.55 8.1
Flag of Russia.svg Rusiya 0.005 1.795 1.26 38.85 2.0
Flag of Rwanda.svg Ruanda 0.443 7.730 81.36 54.39 76.6
[[Şəkil:|border|22px]] San Tome və Prinsipi 0.236 0.103 51.62 45.80 M/D
Flag of Senegal.svg Seneqal 0.384 7.964 66.92 57.40 33.5
Flag of Serbia.svg Serbiya 0.003 0.081 0.83 40.03 M/D
Flag of Sierra Leone.svg Syerre-Leone 0.489 4.399 81.47 60.04 53.4
Flag of Slovakia.png Slovakiya 0.000 0.000 0.00 0.00 2.0
Flag of Slovenia.png Sloveniya 0.000 0.000 0.00 0.00 2.0
Flag of Somalia.svg Somali 0.514 7.061 81.16 63.30 M/D
Flag of South Africa.svg Cənubi Afrika 0.014 1.510 3.07 46.70 26.2
Flag of Sri Lanka.svg Şri-Lanka 0.021 1.061 5.33 38.67 14.0
Flag of Suriname.svg Surinam 0.044 0.037 7.46 58.82 15.5
[[Şəkil:|border|22px]] Svaziland 0.183 0.494 41.13 44.44 62.9
Flag of Syria.svg Suriya 0.021 1.134 5.53 37.52 M/D
Flag of Tajikistan.svg Tacikistan 0.068 1.145 17.10 40.03 21.5
Flag of Tanzania.svg Tanzaniya 0.367 26.952 65.26 56.29 88.5
Flag of Thailand.svg Tailand 0.006 1.105 1.65 38.49 2.0
Flag of Togo.svg Toqo 0.284 3.418 54.25 52.43 38.7
Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad və Tobako 0.020 0.073 5.62 35.12 4.2
Flag of Tunisia.svg Tunis 0.010 0.285 2.82 37.13 2.6
Flag of Turkey.svg Türkiyə 0.039 6.183 8.47 45.93 2.7
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 0.008 1.014 2.19 35.74 2.0
Flag of the United Arab Emirates.svg Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri 0.002 0.025 0.57 35.32 M/D
Flag of Uruguay.svg Uruqvay 0.006 0.056 1.68 34.71 2.0
Flag of Uzbekistan.svg Özbəkistan 0.008 0.625 2.32 36.21 46.3
Flag of Vietnam.svg Vyetnam 0.075 12.313 14.30 52.50 21.5
Flag of Yemen.svg Yəmən 0.283 11.710 52.51 53.94 17.5
Flag of Zambia.svg Zambia 0.325 7.830 63.66 51.10 64.3
Flag of Zimbabwe.svg Zimbabve 0.174 4.769 38.46 45.22 M/D

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Alkire, Sabina and Maria Emma Santos. 2010. Multidimensional Poverty Index: 2010 Data. Oxford Poverty and Human Development Initiative.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]