Çu çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Çu çayı
qırğ. Чүй, qaz. Шу
E8115-Chu-Valley.jpg
Ölkələr Flag of Kyrgyzstan.svg Qırğızıstan
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan



Mənbə yüksəkliyi1.700 m
Uzunluğu1069 km km
Hövzə sahəsi67.500 km²
Commons-logo.svg Çu çayı Commonsda

Çu çayı[1] (qırğ. Чүй), Şu[2] (Qazaxıstan ərazisində (qaz. Шу)) — Ters Ala-Too buzlaqlarından başlanğıcını götürür. Coonarık və Koçkor çayları birləşdikdən sonra axır.

Etimalogiyası[redaktə | əsas redaktə]

Belə ehtimal vardır ki, bu çin və ya tibet sözü olub mənası «su, çay» anlamında işlədilir. Е. Koyçubayev bu adın qədim türk etnislarından birinin adı olması fikirini irəli sürür. Çu, Çue, Şu və ya Şue adlarından törədiyini ehtimal efirdi[3]

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Çu Qırğızıstan ərazisindən axaraq Qazaxıstan ərazisinə irəliləyir. Uzunluğu 1067 km təşkil edir. Çayın hövzəsinin sahəsi 67 500 km²-dir[4]. Əsas qolları (sağdan) Çon Kemin, Irqaytı, Kakpatas, (soldan) Alamedin, Aksu, Kuraqatı.

Çu çayı
Çu çayı, Qazaxıstan

Çu çayı İsıkgöl gölü yaxınlığından keçir. Göldən cəmi 5-6 km aralıdan keçir. Çay orta axarda Qazaxıstan və Qırğızıstan sırhəddindən keçir. Aşağı axarlarda çay Qazaxıstan ərazisindən axır. Burada onun dərəsi 3-5 km artır. Myumqum səhrasında qumlar arasında süzülərək yoxa çıxır. O səhranın cənub sərhədini təşkil edir. Ançaq gur sulu dövrdə suyununduzlu Akjaykın gölünə çatfıra bilir[5] Orta illik sərfiyyat 130 m³/s təşkil edir. 1958-ci ildə Qırğızıstan ərazisində Böyük Çuykoy kanalı inşa edilir. Bundan sonra Çuyky vilayəti yaşıllığa bürünsədə (əkinə cəlb edilməsi) çayın səviyəsi enmişdir.

Suanbarları[redaktə | əsas redaktə]

Çay üzərində bir sıra suanbarları vardır: Orto-Tokoy (Qırğızıstan) və Tasotkel (Qazaxıstan). Çaydan çoxlu sayda kanallar çəkilmişdir. Tasotkel suanbarının üzərində 16 may 2013-ci ildə güçü 9,2 MVt olan SES quraşdırılır. SES il ərzində 45,6 milyon kVt⋅s[6] enerji verir.

Yaşayış məntəqələri[redaktə | əsas redaktə]

Şu şəhəri, Qazaxıstan

Koçkor, Kemin, Tokmak (Qırğızıstan) və Korday, Şu, Tolebi (Qazaxıstan).

Разное[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci ildə Qırğızıstanda paftinq məşhurlaşmışdır. Bu məqsədlə hətta turistik maşrutlar belə təşkil edilir[7].

Çaydan çəkilən kanallardan birinin üzərində kaskad SES-ları tikilmişdir (Alamedin və Bıstrov)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Dünya Atlası. «Qırğızıstan» xəritəsi (maştab 1:2 850 000). — Raskatorqrafiya, 2010. — С. 114. — ISBN 978-5-85120-295-7
  2. Dünya Atlası. «Qazaxıstan» xəritəsi (maştab 1:6 700 000). — Raskatorqrafiya, 2010. — С. 110—111. — ISBN 978-5-85120-295-7
  3. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. Поспелов Е. М. 2001
  4. Чу. Словарь современных географических названий. — Екатеринбург: У-Фактория. Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. 2006
  5. Qazaxıstan. Ümumi coğrafi xəritə (maştab 1:3 000 000). — Raskatorqrafiya, 2011
  6. ГЭС мощностью 9,2 МВт запустили в Жамбылской области — Forbes Kazakhstan
  7. Киргизия Организация экскурсий Оформление документов Продажа туров Рафтинг Рафтинг сплавы по рекам водный туризм Трансферы Туры и тур.услуги — Рафтинг

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]