Öncədən ödənişli kart

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keçin Axtarışa keçin

Öncədən ödənişli kart və ya Saxlanmış dəyər kartı (ing. stored-value card) — xüsusi şifrələnmiş dəyərin saxlandığı mühit - pul, dəqiqələr, litrlər, səfərlərin sayı və s. mobil telefon, insan dərisi altına implantasiya edilmiş çip və s.[1]

Saxlanılan dəyər kartı bank debet kartlarından əsaslı şəkildə fərqlənir, burada dəyər hər bir kart üçün emitentdə ayrıca depozitdə saxlanılır, saxlanılan dəyəri olan kartlar üçün isə nağd pul və ya digər vəsaitlər xüsusi konsolidasiya edilmiş hesabda uçota alınır[2]. Saxlanılan dəyər kartları əsasən anonimdir, bank debet kartları isə konkret sahibin adına verilir.

Əvvəlcədən ödənilmiş kart termini əslində bazarda bu cür məhsulların böyük əksəriyyətinə aiddir. Saxlanılan dəyər kartı özündə əvvəlcədən ödənilmiş dəyərin kodlaşdırılmış məbləğini ehtiva edir, bank debet kartları isə emitent tərəfindən saxlanılan hesab idarəçiliyinə giriş imkanı verən yalnız identifikator açarıdır.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

2000-ci illərin əvvəllərində VISA və American Express beynəlxalq ödəniş sistemləri ilk öncədən ödənişli kart layihəsini işə saldılar ki, bu da valideynlərə övladlarının xərclərini əvvəlcədən ödənilmiş bank kartına köçürməklə vəsait ayırmağa imkan verdi. Belə kartların istifadəsi uşaqlara nağd pul verməkdən daha əlverişli olduğunu sübut etdi və valideynlərə uşaqlarının xərclərinə nəzarət etməyə imkan verdi. ABŞ-da əvvəlcədən ödənilmiş kart bazarı sürətlə böyüdü. 2009-cu ildə 1,3 milyard əvvəlcədən ödənilmiş kart əməliyyatı olduğu halda, 2006-cı ildə ABŞ-da cəmi 300 milyon əvvəlcədən ödənilmiş kart əməliyyatı olmuşdur[3].

Hazırda qabaqcadan ödənişli kartlar bazarı elektron və mobil ödənişlərlə yanaşı, bütün dünyada nağdsız ödənişlər sahəsində ən sürətlə inkişaf edən bazarlardan biridir. 2014-cü ildə əvvəlcədən ödənilmiş bank kartları üzrə əməliyyatların sayının 16,9 milyarda yüksələcəyi güman edilir. Bununla belə, əksər əməliyyatlar hazırda digər bazarlarla müqayisədə əvvəlcədən ödənilmiş kartlardan ən çox istifadə edilən ABŞ-da həyata keçirilir[4].

İstifadə sahələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Belə kartlar üçün çoxlu müraciətlər var: əmək haqqı kartları, nəqliyyat kartları, telefon kartları, yanacaq kartları, adi ödəniş kartları, hədiyyə kartları, sosial kartlar (subsidiyalar, müavinətlər və pensiyalar üçün), loyallıq kartları, səyahət çekləri, sığorta ödənişləri üçün kartlar və s. Bəzi kartlar bir neçə proqramı birləşdirə bilər. Bəzi kartlar - əmək haqqı, ödəniş, sosial, nəqliyyat - təkrar istifadə oluna bilər və doldurula bilər, yol çekləri, sığorta ödənişlərinin alınması üçün kartlar və hədiyyə kartları isə doldurula və təkrar istifadə edilə bilməz[5].

1980-ci illərdə şəhərlərarası telefon danışıqlarının ödənilməsi üçün əvvəlcədən ödənilmiş kartlardan (konsepsiya və onun adı yarananda) istifadə olunurdu. 1990-cı illərin ortalarından etibarən, əsas pərakəndə satış şəbəkələri əvvəlcədən ödənilmiş kartların rahatlığını və gücünü qəbul etdilər və ənənəvi kağız hədiyyə sertifikatlarını və endirim kuponlarını onlarla əvəz etməyə başladılar. Son on ildə əvvəlcədən ödənilmiş kart bazarı dramatik artım nümayiş etdirdi. Bu gün əvvəlcədən ödənişli kartlar bir çox məqsədlər üçün istifadə olunur, o cümlədən əmək haqqının ödənilməsi, mal və xidmətlərin ödənilməsi, yol çekləri, ünvanlı sosial müavinət və müavinətlərin ödənilməsi və onlara nəzarət, pərakəndə satış şəbəkələri tərəfindən müxtəlif ödənişlər və endirimlər və s. Belə kartların emitentləri lisenziyalı maliyyə institutları, fərdi pərakəndə satış şəbəkələri, dövlət qurumları və bank olmayan maliyyə institutlarıdır.

Əvvəlcədən ödənilmiş kartlar iki kateqoriyaya bölünür: tək buraxılışlı və çox buraxılışlı. Vahid emitentin əvvəlcədən ödənilmiş kartları emitent tərəfindən yalnız öz məqsədləri üçün istifadə olunur. Çox buraxılışlı əvvəlcədən ödənilmiş kartlar bank və ya ödəniş sistemi (məsələn, VISA və ya MasterCard) tərəfindən markasız və ya brend ola bilər. Belə kartlar brendin dəstəkləndiyi hər yerdə istifadə oluna bilər.

Tək emitent sistem[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tək emitent sistem (və ya qapalı sistem) termini belə bir sistemin kartlarının yalnız bir hüquqi şəxs (tacir) tərəfindən ödəniş üçün qəbul edildiyini bildirir. Alıcı kartı və onun üzərindəki dəyəri alır, lakin ondan yalnız belə kartı verən şirkətin mal və ya xidmətlərini almaq üçün istifadə edə bilər. Bir qayda olaraq, belə kartların buraxılması və istifadəsi dövlət tənzimləyicilərindən lisenziya və ya icazə tələb etmir. Belə bir sxem üzrə pul xarakterli axınlar yoxdur, çünki real alış alıcı (bir hüquqi şəxsin müştərisi) tərəfindən kartın alınması və ya doldurulması zamanı baş verib. Tək buraxılışlı saxlanılan dəyər kartı sistemləri ənənəvi hədiyyə sertifikatlarını əvəz edir.

Hal-hazırda tək emitent sistemlərin sahibləri üçün itirilmiş və ya oğurlanmış kartların əvəzini ödəmək üçün qanunla müəyyən edilmiş öhdəliklər yoxdur. Belə kompensasiya emitentlə kart sahibi arasında bağlanmış müqavilədə (ictimai ofertada) müvafiq bəndlər olduqda mümkündür. Həmçinin, əksər qapalı sistemlər kartda saxlanılan dəyərin fiat pula əks mübadilə edilməsini təmin etmir.

Yarı qapalı sistemlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yarı qapalı saxlanılan dəyər kartı sistemləri tək emitent sistemlərə bənzəyir, belə kartları yalnız müəyyən bir ərazidə və ya hüquqi şəxslərin açıq şəkildə məhdud dairəsində (məsələn, yerli ödəniş sisteminin üzvləri) ödəniş üçün qəbul etmək imkanı var. Bir qayda olaraq, bu halda kartların buraxılması və belə bir sistemdə pul dövriyyəsi sxemdə ödəniş xidməti təminatçısı və ya ödəniş sisteminin olmasını tələb edir; bir qayda olaraq, dövlət tənzimləyiciləri bu cür sistemlərə müxtəlif tələblər qoyurlar. Bəzən onlara pul köçürmə lisenziyası, bank lisenziyası, ödəniş sisteminin qeydiyyatı, qaydaların təsdiqi və belə bir sistemin sertifikatlaşdırılması və s. tələb olunur. Bir qayda olaraq, belə sistemlər idman klubunun və ya stadionun, kampusun ərazisində istifadə olunur. , böyük ticarət mərkəzi. Belə kartlar bir neçə hüquqi şəxs tərəfindən ödəniş üçün qəbul edilir, lakin onların siyahısı ciddi şəkildə məhduddur. Müxtəlif ölkələrdə bu cür sistemlər üçün tənzimləyici tələblər çox fərqlidir. Belə bir sistemə misal olaraq Hong Kong Octopus Card sistemini göstərmək olar.

Çox problemli sistemlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çox buraxılışlı və ya açıq əvvəlcədən ödənilmiş kart sistemləri kredit kartları deyil, baxmayaraq ki, onlar bəzən "öncədən ödənilmiş kredit kartları" adlandırılır. Belə əvvəlcədən ödənilmiş kartın emitenti heç bir kredit təqdim etmir; belə bir kartın sahibi yalnız əvvəlcədən ödədiyi pulu xərcləyə bilər. Bu tip əvvəlcədən ödənilmiş kartlar daha düzgün və daha çox "öncədən ödənilmiş debet kartları" və ya "öncədən ödənilmiş debet kartları" adlandırılır. Xərc fiziki olaraq belə bir kartda saxlanmır, kart bu kartda balansı saxlayan müəyyən bir məlumat anbarında yaddaş hüceyrəsinə daxil olmaq üçün unikal identifikatordur.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Рекомендация Еврокомиссии № 97/489/ЕС Брюссель 30.07.1997". 2022-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-03.
  2. Dlabay, Les R.; Burrow, James L.; Brad, Brad. «Intro to Business». Mason, Ohio: South-Western Cengage Learning. 2009. 433. ISBN 9780538445610.  (ing.)
  3. "The End of Cash: The Rise of Prepaid Cards, Their Potential, and Their Pitfalls - Center for American Progress". 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-06-03.
  4. "World Payments Report 2013 | Capgemini Consulting Worldwide". Archived from the original on 2016-08-14. İstifadə tarixi: 2022-06-03.
  5. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Board adlı istinad üçün mətn göstərilməyib