İran meliyası

İran meliyası
Elmi təsnifat
Domen: Eukariotlar Klad: Diaphoretickes Ranqsız: Arxeplastidlər Aləm: Bitkilər Klad: Streptofitlər Klad: Ali bitkilər Klad: Çoxsporlu bitkilər Klad: Borulu bitkilər Klad: Toxumlu bitkilər Klad: Çiçəkli bitkilər Klad: Evdikotlar Klad: Bazal evdikotlar Klad: Superrozidlər Klad: Rozidlər Klad: Malvidlər Dəstə: Sabunağacıçiçəklilər Fəsilə: Meliyakimilər Yarımfəsilə: Meliyakimilər Cins: Meliya Növ: İran meliyası
Beynəlxalq elmi adı
Melia azedarach L., 1753
Şəkil axtarışı ITIS   29024 NCBI   155640 EOL   581918

İran meliyası (lat. Melia azedarach) — bitkilər aləminin sabunağacıçiçəklilər dəstəsinin meliyakimilər fəsiləsinin meliya cinsinə aid bitki növü.

Arealı

Təbii halda Şərqi Himalayda yayılmışdır.

Botaniki xarakteristikası

Hündürlüyü 15 m, gövdəsinin diametri 40 sm-ə qədər olan, qamətli, olduqca dekorativ ağacdır. Cavan budaqları qırmızımtıl-qəhvəyi, gövdəsi qonur və ya boz rəngdə olub, qırışıqlıdır. Yarpaqları 20-40 sm uzunluqda, ikişər və ya üçşər lələkvaridir. Yarpaqcıqları 2-6 sm uzunluqda, 3-9 ədəd olub, yumurtavari, oval və ya uzunsov-ellipsvari, itiucludur. Kənarları əksərən dişli və ya tam, üzəri çılpaqdır. Çiçəkləri süpürgələrlə toplanaraq açıq bənövşəyi rəngdə olub, ətirlidir. Kasayarpaqları üçbucaq, yumurtavarı, aşağıda bitişikdir. Ləçəkləri 5, sərbəst, neştər formalı, 10 mm-ə qədər uzunluqdadır. Erkək çiçəkləri altdan bitişik olub, 8–9 mm uzunluqdadır. Ucdan sapşəkilli dilimə malikdir. Sütuncuğu 5 mm uzunluqdadır. Meyvəsi ətli çəyirdək, 15 mm diametrə malikdir.

Ekologiyası

May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri oktyabrda yetişir və bütün qışı ağacda qalır.

Azərbaycanda yayılması

Bakı şəhərin, Abşeron yarımadası və bir çox yaşayış məntəqələrinin yaşıllıqlarında geniş istifadə edilir. Azərbaycanda bir neçə forması vardır: f. umbraculifera (Rnox) Rehd. (var. umbraculiformis Beckm.) enli, çox sıx, yarımşarşəkilli çətirə malikdir. Bu forma Azərbaycanda Kür-Araz düzənliyində və Abşeronda geniş yayılmışdır. f. floribunda Morr. (M. floribunda Cors.) tez açan, çoxçiçəkli formaya mədəni halda yaşıllaşdırmada təsadüf olunur.

İstifadəsi

Oduncağın bərkliyi və açıq qırmızı rənginə görə qiymətlidir, dülgər işlərində və musiqi alətləri düzəltmək üçün istifadə olunur. Meyvələrində 60%-ə qədər yağ vardır. Sabun və şam hazırlamaq üçün bu rəngdən istifadə olunur. Zəhərlidir. Ağacın bütün hissələrindən təbabətdə istifadə olunur. Balverən bitkidir.

Sinonimləri

Homotipik sinonimləri

• Azedara speciosa Raf.
• Azedarach deleteria Medik.
• Azedarach sempervirens var. glabrior (C.DC.) Kuntze
• Azedarach vulgaris M.Gómez
• Melia azedarach var. glabrior C.DC.

Heterotipik sinonimləri

• Azedarach commelinii Medik.
• Azedarach fraxinifolia Moench
• Azedarach odoratum Noronha
• Azedarach sempervirens (L.) Otto & A.Dietr.
• Azedarach sempervirens var. australasica (A.Juss.) Kuntze
• Azedarach sempervirens f. incisodentata Kuntze
• Azedarach sempervirens f. longifoliola Kuntze
• Azedarach sempervirens f. subdentata Kuntze
• Melia aethiopica Welw.
• Melia angustifolia Schumach. & Thonn.
• Melia argentea Buch.-Ham. ex Wall.
• Melia arguta DC.
• Melia australasica A.Juss.
• Melia australis Sweet
• Melia azedarach var. acuminatissima Miq.
• Melia azedarach f. albiflora Makino
• Melia azedarach f. albiflora Makino
• Melia azedarach subvar. albiflora (Makino) Makino
• Melia azedarach var. australasica (A.Juss.) C.DC.
• Melia azedarach var. biglandulosa (Pierre) Pellegr.
• Melia azedarach var. cochinchinensis (Pierre) Pellegr.
• Melia azedarach var. floribunda (Carrière) É.Morren
• Melia azedarach var. glandulosa Pierre
• Melia azedarach var. incisa Miq.
• Melia azedarach subvar. intermedia Makino
• Melia azedarach var. intermedia (Makino) Makino
• Melia azedarach var. japonica (G.Don) Makino
• Melia azedarach var. javanica Koord. & Valeton
• Melia azedarach var. sambucina (Blume) Miq.
• Melia azedarach subvar. semperflorens (Makino) Makino
• Melia azedarach var. sempervirens L.
• Melia azedarach var. squamulosa C.DC.
• Melia azedarach var. subtripinnata Miq.
• Melia azedarach subvar. toosendan (Siebold & Zucc.) Makino
• Melia azedarach var. toosendan (Siebold & Zucc.) Makino
• Melia azedarach f. umbraculifera (G.W.Knox) Rehder
• Melia azedarach var. umbraculifera G.W.Knox
• Melia azedarach var. umbraculiformis Berck. & L.H.Bailey
• Melia bogoriensis Koord. & Valeton
• Melia bombolo Welw.
• Melia bukayun Royle
• Melia candollei A.Juss.
• Melia chinensis Siebold ex Miq.
• Melia cochinchinensis M.Roem.
• Melia commelini Medik. ex Steud.
• Melia composita var. biglandulosa Pierre
• Melia composita var. cochinchinensis Pierre
• Melia flaccida Zipp. ex Span.
• Melia floribunda Carrière
• Melia florida Salisb.
• Melia guineensis G.Don
• Melia japonica G.Don
• Melia japonica var. albicans C.DC.
• Melia japonica var. semperflorens Makino
• Melia javanica M.Roem.
• Melia nana Roig
• Melia orientalis M.Roem.
• Melia robusta Roxb. ex G.Don
• Melia sambucina Blume
• Melia sempervirens (L.) Sw.
• Melia superba Roxb.
• Melia texana M.Gómez & Roig
• Melia toosendan Siebold & Zucc.