Əbdülkərim əl-Küşeyri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əbdülkərim əl-Küşeyri
ərəb. عبد الكريم القشيري‎‎
Doğum tarixi 1 avqust 986
Doğum yeri
Vəfat tarixi 30 dekabr 1072(1072-12-30)[1][2] (86 yaşında)
Vəfat yeri
Vətəndaşlıq
Elm sahəsi Fiqh, TəsəvvüfKəlam

Əbülqasım Zeynülislam Əbdülkərim ibn Həvazin bin Əbdilməlik əl-Küşeyri (d. 986(986-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00) - ö. 1072(1072-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00))—Mütəsəvvüf, kəlam, təfsirhədis alimi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İyul 986-cı ildə bugün İranın Türkmənistan sınırı yaxınındaki Qoçan qəsəbəsinin olduğu Üstüva yörəsində doğuldu. Ata tərəfindən ərəblərin İranı istilaları sırasında Xorasana gəlib yerləşən Küşeyr, ana tərəfindən Bəni Süleym qəbiləsinə mənsubdur. Kiçik yaşda atasını itirincə əqrabalarından Əbülqasım əl-Yəmaninin himayəsində böyüdü, Ərəb dili və ədəbiyat bilgilərini ondan öyrəndi. Miniciliyə və silah işlətməyə həvəs etdi; yaxşı bir minici və müşketyor oldu.

Kuşeyri, atasından miras qalan kəndinə qoyulan ağır verginin hafiflətilməsini sağlamaq və hesap öyrənib maliyə məmuru (mustovfi) olmaq amacıyla gənc yaşda Nişapura getdi. Burada bir rastlantı sonucu dönəmin tanınmış sufilərindən Əbu Əli əd-Dəkkakın sohbət məclisinə qatıldı və ondan təsirlənərək müridi olmaq istədi. Dəkkak ona öncə elm təhsil etməsini söylədi. Bunun üzərinə Keşeyri Əbu Bəkr Məhəmməd ət-Tusidən Şafei fiqhini öyrəndi. Ayrıca kəlam alimi İbn Furəkin, onun vəfatından sonra Əbu İshaq əl-İsfərayininin dərslərinə davam etdi. İsfərayininin onun daha dərslərinə davam etməsi gərəkmədiyini, kitablarını oxumasının yetərli olduğunu söyləməsi, onun bu sıralarda kəlam elmndə olduqca irəli bir səviyəyə çatmış olduğunu göstərməktədir. Kuşeyri bu dönəmdə Bakıllaninin əsərlərini incələyərək Əşari kəlamını mənimsədi. Elmlə məşgul olduğu bu illərdə bir yandan da mürşidi Dəkkakın sohbətlərinə davam edərək tasavvufi alanda kəndini gəliştirdi. Dəkkāk onu qızı Fatıma ilə evləndirdi və mədrəsəsində dərs verməsinə izn verdi. Hadis ilmiylə də uğraşan Kuşeyri əl-Müstədrək müəllifi Hakim ən-Nisaburi, Əbülhüseyn əl-Həffaf, Əbu Nuaym əl-İsfərayini, Əbu Bəkr Abdus əl-Müzəkki, Əbülhəsən əl-Əhvazi kimi mühəddislərin dərslərinə davam etdi. Hatib əl-Bağdadi başda olmaq üzərə bir çox tanınmış mühəddis kəndisindən hadis rivayət ətti.

Mürşidi Dəkkakın vəfatından (405/1015) sonra Əbu Məhəmməd ibn Hüseyn əs-Süləmiyə intisab edərək təsəvvüfi bilgisini və təcrübələrini artıran Kuşeyrinin ətrafında çok sayda öyrənci toplandı, ayrıca xalqın sayğı və güvənini qazandı. Əli ibn Həsən əl-Baharzi, Kuşeyrinin gözəl xitabəti və təsirli vəəzlarından söz edərkən daşa xitab etsə onu belə əridəcəyini, məclisinə şeytan gətirilib bağlansa tövbə edəcəyini söylərdi.

İbn Xallikanın təfsirlərin ən yaxşısı və ən açıq olanı deyə nitələndirdiği "ət-Təfsirül-kəbir" adlı əsərini Süləminin sağlığında 410 (1019) ilindən öncə yazmağa başlayan Kuşeyri, bu dönəmdə Əhməd ibn Hüseyn əl-Beyhaki və İmamül-Harəməyn Əbül-Məalinin atası Rüknülislam əl-Cuveyninin də aralarında olduğu bir qrupla hacca getdi. Yolçuluk əsnasında BağdadHicazdaki alimlərdən hədis dinlədi.

Kuşeyri, Böyük Səlcuqlu dövlətinin quruluşu və Toğrul bəyin İranı zəbt etməsi sırasında Xorasan bölgəsinin elmmədəniyyət mərkəzi olan Nişapurda idi və bölgədə büyük bir ünə sahib idi. Toğrul bəyin vəziri Amidülmülk əl-Kündüri, Mötəzilə tərafdarı olduğundan Mötəzilə ilə mücadələ edən Əşari kəlamçılarına qarşı bir tövr aldı. Kündürinin Əşariyyənin qurucusu Əbülhəsən əl-Əşarini və mənsublarını əhl-i bidat arasında sayması, bölgədə hakim durumda olan Əşari və Şafei uləmasını rahatsız etdi. Əşariliyə könüldən bağlı olan Küşeyri, 436 (1044/1045)-ci ildə Əşarinin hədis əhlindən olduğuna və Əhl-i sünnət əqidəsinə bağlı bulunduğuna dair bir fətva vərdi. Ertəsi il hadis dərsləri vərməyə və hadis rəvayət ətməyə başladı. 437-438 (1045-1046) yıllarında tasavvuf litəratürünün təməl kitapları arasında yər alacak olan ər-Risalə adlı əsərini təlif ətti. 446da (1054) uləmaya hitabən Şikayətü Əhlis-sünnə adını verdiyi uzunca bir məktup kaləmə aldı. Muhtəmələn bu məktup səbəbiylə Vəzir Kündüri, Toğrul bəyi təhrik ədərək Kuşeyri, Rəis əl-Furati, İmamül-Harəməyn əl-Cüvəyni və Əbu Səhl ibn Muvaffakın yakalanıp hapsədilmələri için izin aldı. Bunun üzərinə Cüvəyni saklandı. Rəis əl-Furati ilə Kuşeyri yakalanıp Nişaburun əski kaləsinə hapsədildi. Baharzda bulunduğu için tutuklanamayan Əbu Səhl, topladığı silahlı bir grupla Nişabura gəlip validən Kuşeyri və Əbu Səhli sərbəst bırakmasını istədi. Olumlu cəvap alamayınca adamlarıyla kaləyi basarak onları kurtardı. Bu olayın ardından çıkan çatışmalar yüzündən Kuşeyri və bazı alimlərin Xorasanı tərkətmələri kararlaştırıldı. Bir grup alimlə Bağdata gidən Kuşeyriyi (448/1056) Xəlifə Kāim-Biəmrillah iyi karşıladı. Kuşeyri daha sonra Nişabura döndü. Sübki onun Bağdattan ayrılınca hacca gittiğini, Kündürinin baskısı səbəbiylə məmləkətlərini tərkətmək zorunda kalan 400 kadar Hənəfi və Şafei qazısı ilə orada buluştuğunu, kadılar adına vəziri kınayan bir konuşma yaptığını kaydədər. Bədiüzzaman Firuzanfər, Kuşeyrinin halifənin dəstəğini aldıktan sonra Nişabura döndüğü şəklindəki rivayətin daha doğru olduğu görüşündədir. On yıl Amidülmülk Kündürinin baskısı altında sıkıntılı bir ömür sürən Kuşeyri, 456da (1064) vəzirin Alp Arslan tarafından idam ədilməsi və yərinə Nizamülmülkün gətirilməsiylə rahata qovuşdu. Nişaburdaki mədrəsəsində dərs vərməyə və vaaz ətməyə dəvam etdi. 437-də (1045) başladığı hadis dərslərini ölümünə kadar yirmi yədi yıl boyunca sürdürdü. Bu arada Tus, ƏbivərdMərv gibi Xorasan şəhirlərini ziyarət ətti. Son yıllarını rəfah içində gəçirdiktən sonra 16 Rəbiülahir 465tə (30 dekabr 1072) Nişaburda vəfat etdi. Mürşidi və kayınpədəri Əbu Ali əd-Dəkkākın mədrəsəsinin hazirəsinə gömüldü. Qəbri günümüzə qədar ziyarət edilə gəlmişdir.

Kuşeyrinin hanımı Fatımadan hər biri ilmi, zühdü və takvası ilə tanınmış önəmli birər şahsiyət olan Əbu Sad Abdullah, Əbu Said Abdülvahid, Əbu Mansur Abdurrahman, Əbu Nasr Abdürrahim, Əbül-Fəth Ubəydullah, Əbu Muzaffər Abdülmünim adlı altı oğlu, Əmətürrahim adlı bir kızı olmuştur. Əmətürrahim, əs-Siyaķ li-Tariħi Nisabur adlı əsərin müəllifi Abdülgāfir əl-Farisinin annəsidir. Firuzanfər, Kuşeyrinin ayrıca Ahməd b. Muhamməd-i Çərhi Bələdinin kızı ilə əvləndiğini, iki hanımından altı oğlu, bəş kızı dünyaya gəldiğini söylər.

Tasavvuf, kəlam, hadis, fıkıh, təfsir, gramər, lugat və ədəbiyat gibi ilim dallarında gəniş bilgisi olan Kuşeyri daha çok mutasavvıf olarak tanınır. Tarikat silsiləsi Əbu Ali əd-Dəkkāk, Nasrabadi, Əbu Bəkir əş-Şibli, Cünəyd-i Bağdadi, Səri əs-Sakati, Maruf-i Kərhi vasıtasıyla Davud ət-Taiyə bağlanır. Tasavvuf tarihi kaynaklarında kəndisinə Kuşeyriyyə adıyla bir tarikat nisbət ədilir. Firuzanfər, bu tarikatın XVIII. yüzyıla kadar Hindistanda varlığını sürdürdüğünü kaydədər. İmamül-Harəməyn əl-Cüvəyni və ən səçkin öğrəncilərindən Əbu Ali əl-Farmədi vasıtasıyla Gazzaliyi ətkiləyən Kuşeyri tasavvufu Sünni bir çərçəvə içinə almak istəmiştir. Məlamət akımının doğduğu bölgədə yətişməsinə rağmən ər-Risaləsində məlamət bahsinə yər vərməməsi, sufilərin Əşariyyə akidələrinə aykırı gördüğü sözlərini zikrətməməyə gayrət ətməsi, uzun sürə Nişaburda kalan və burada səma məclisləri kuran Əbu Said-i Əbül-Hayrdan hiç bahsətməməsi onun bu tavrıyla ilgilidir. Əbu Saidin mənakıbını yazan Muhamməd b. Münəvvər, Kuşeyrinin başlangıçta Əbu Saidin aləyhində bulunduğunu, fakat daha sonra onun kəramətlərini görüncə fikrini dəğiştirdiğini Əsrarüt-təvĥid adlı əsərində anlatır. Diğər taraftan şathiyələriylə ünlü Bayəzid-i Bistamiyi takdir ətmiş, Hallac-ı Mansurdan yararlanmış, səmaı savunmuş və zaviyəsində mürid və taliplərlə tasavvufi sohbətlər düzənləmiştir.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • 1. ər-Risalə*. Tasavvuf tarihinin ən önəmli kaynaklarından sayılan əsərdə Kuşeyri, tasavvufun təməli olan konuların Sünni akidəyə tam anlamıyla uyduğunu ortaya koyarak sufilərin Sünni çəvrələrdə uğradıkları ələştirilərə cəvap vərmək, ayrıca onların bu çərçəvə dışına çıkmalarını önləmək istəmiştir ([3]).
  • 2. ət-Taĥbir fit-təźkir. Əsma-i hüsnayı şərhəttiği bu əsərində Kuşeyri tasavvufi görüşlərə gəniş yər vərmiştir. Kitap bu alanda yazılan ilk tasavvufi şərh olup bu tür şərhlərə örnək olması bakımından önəmlidir ([4]).
  • 3. Tərtibüs-süluk fi ŧariķillah. Zikir adabına dair dokuz bölümdən məydana gələn risalənin mətni Fritz Məiər tarafından Almanca tərcüməsi və bir incələmə ilə birliktə yayımlanmıştır (Oriəns, XVI [1963], s. 1-39). Risalə, Pir Muhamməd Hasanın nəşrəttiği ər-Rəsailül-Ķuşəyriyyə içində (Karaçi 1964) Urduca tərcüməsiylə bərabər yər almaktadır (s. 66-80).
  • 4. ət-Təfsirül-kəbir (ət-Təysir fi ilmit-təfsir). Kuşeyrinin torunu Abdülgāfir ilə İbn Hallikanın kaydəttiği bu əsərin Kuşeyrinin oğlu Əbu Nasr Abdürrahimə ait olduğu da rivayət ədilməktədir. Həllmut Rittər də bu görüştədir ([5]).
  • 5. Ləŧaifül-işarat. Kuşeyri, 434tə (1042/1043) yazmaya başladığını söylədiyi bu əsərində Süləminin Ĥaķāiķut-təfsirini örnək almıştır. Ancak kitap Süləminin təfsirindən daha düzənli və kapsamlıdır. İşari təfsir yazan müəlliflər Ləŧaiftən yararlanmıştır ([6]).
  • 6. Naĥvül-ķulub. Gramər tərimləri və kurallarının tasavvufi tarzda yorumlandığı ilginç bir əsərdir ([7]).
  • 7. Şikayətü Əhlis-sünnə bi-ĥikayəti ma ləhüm minəl-minə. Kuşeyri, Toğrul Bəy dönəmində Əşarilərə karşı Vəzir Kündürinin başlattığı harəkət üzərinə kaləmə aldığı bu uzunca məktupta Əşarinin düşüncələrini savunmaktadır. Tək nüshası Kastamonu İl Halk Kütüphanəsində (nr. 2713/9) bulunan məktubu Sübki, Əşari aləyhtarları tarafından yok ədiləcəğindən korktuğunu söyləyərək Ŧabaķātüş-Şafiiyyətil-kübrasına almıştır.
  • 8. əl-Lüma fil-itiķād. Əşari akaidinin güzəl bir özətini ihtiva ədən risalə İngilizcə tərcüməsiylə birliktə Richard M. Frank tarafından yayımlanmıştır (MIDƏO, XV [1982], s. 53-74). *9. əl-Fuśul fil-uśul. Hər biri bir iki satırlık səksən bəş fasıldan məydana gələn risalə öncəki əsər gibi Əşari itikadına dair olup o risaləyi nəşrədən araştırmacı tarafından yayımlanmıştır ([8]).
  • 10. Kitabül-Mirac. Mirac hakkında gənəl bilgilər ihtiva ədən əsərin yədinci bölümündə sufilərin bu konudaki görüşlərinə yər vərilmiştir (nşr. Ali Hasan Abdülkādir, Kahirə 1964).

Kuşeyrinin bazı risalələri çəşitli araştırmacılar tarafından bir araya gətirilərək nəşrədilmiştir: ər-Rəsailül-Ķuşəyriyyə (Şikayətü Əhlis-sünnə, Kitabüs-Səma, ət-Tərtibüs-səma, nşr. Pir Muhamməd Hasan, Karaçi 1964); Ərbaa rəsail fit-taśavvuf (Muħtaśar fit-təvbə, İbaratüś-śufiyyə və məaniha, Mənŝurül-ħiŧab fi məşhudil-əbvab, əl-Ķaśidətüś-śufiyyə, nşr. Kāsım əs-Samərrai, Bağdad 1969); Ŝəlaŝə rəsail lil-Ķuşəyri (əl-Lüma fil-itiķād, əl-Fuśul fil-uśul, Bulġatil-maķāśıd; nşr. Mahmud Sad ət-Tablavi, Kahirə 1988).

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. BnF authorities: açıq data platforma — 2011.
  2. SNAC — 2010.
  3. Bulak 1284; Kahirə 1385; Bəyrut 1419/1998
  4. nşr. İbrahim Bəsyuni, Kahirə 1968; nşr. Abdülvaris Muhamməd Ali, Bəyrut 1999
  5. Oriens, III [1950], s. 46
  6. nşr. İbrahim Bəsyuni, I-IV, Kahirə 1967-1970
  7. nşr. İbrahim Bəsyuni, Kahirə 1964; Aləmüddin əl-Cündi, Tunus 1977
  8. MIDƏO, XVI [1983], s. 59-94