Əfrasiyab (qədim şəhər)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Əfrasiyab (Əfrāsīāb) — müasir Özbəkistanda bizim eradan əvvəl 500-cü il ilə 1220-ci illər arasında yerləşilmiş Səmərqəndın şimalında qədim bir məntəqədir. Bugün bir dağlıq çim höyük üzərində Əmir Teymurun arvadı Bibixanım məscidi yaxınlarındadır. Müdafiə məqsədi üçün yüksək bir yerdə inşa olunmuşdur. Bir çay qolunun cənubunda yerləşib və şimal hissəsi olduqca verimli bölgədir və indiki Səmərqənd şəhərinin bir hissəsi olmuşdur.[1]

Hicri 617 Məhərrəm və ya 1220-ci il Mart ayında Səmərqənd Çingiz xanın ordusu tərəfindən təxrib edilib ələ keçirilmiş. Əfrasiyab bu olaydan sonra əsla qalkınamamış və şəhər yığın bir yerləşim yeri olmuşdur. XX əsrə qədər bir məzarlıq dışında Šāh-ə Zənda civarı atık alana dönüşmüştür. Daha sonraları Əfrasiyab yapılanmış, mədrəsə və yaz camii Šāh-ə Zənda, kalıntıların kuzəy bölgəsindəki Hâcə Daniyəl (Ḵāǰa Dānīāl) məzarı, Hazrat-ə Ḵəżr camii (XIX əsrin ikinci yarısında, 1919-cu ildə memar Əbdülqadir b. Baki Səmərqəndi (ʿAbd-al-Qādər b. Bāqī Samarqandī) tarafından yenidən inşa edilmiştir.) kimi tarixi əsərlər tamir edilmişdir

Qazıntı, elmi qalıntılar[redaktə | əsas redaktə]

Əfrasiyab, 219 hektar sahəni əhatə edir. Qazıntı elmi katmanların kalınlığı 8–12 m. ulaşır[2]. Yıkkın yərləşim yəri düzənsiz bir üçgən şəklində, doğusunda sulama kanalı Āb-ə Mašhad ilə sınırlı və batısında əski çağda bir su həndəği görəvini yapmış dərin Aṭčapar uçurumu bulunur. Kuzəy kəsimində bir kalə (90 ila 90 m.) yüksəlir, doğu cəhpəsi boyunca yokuşdur. Yıkkın yərləşim yəri toprak yığınları ilə çəvrilidir və kalə duvarlarına ilişkin qalıntılar dörd ardışık yaşla ilgilidir. Əfrasiyab kalıntıları 1923 yılından bu yana dəvlət koruması altında alınmış və 1966-cı ildə də bu meydan bir dəvlət arkəolojik korumaya alınmış saha ilan ədilmiştir. Uzun iillərdir toplanan kazıbilimsəl araştırma buluntularını barındıran, bir Əfrasiyab mezeysi qurulmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Encyclopædia Iranica Afrāsīāb The Archeological Site  (ing.)
  2. Darmesteter J., Xang-ə Afrasiab, Étudəs Iraniənnəs, Paris (1883), s. 225-227.