Məzmuna keç

Əli Fitrət

Vikipediya, azad ensiklopediya
Əli Fitrət
Doğum tarixi 1890(1890)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1948(1948) (57–58 yaşında)
Vəfat səbəbi qətlə yetirilib
Fəaliyyəti şair
Üzvlüyü
Vikimənbənin loqosu Əli Fitrət Vikimənbədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Əli Fitrət (1890, Təbriz – 1948) — şair, fədai, Məşrutə və 21 Azər hərəkatlarının iştirakçısı. Azərbaycan Milli Hökuməti dövründə qurulmuş Şairlər və Yazıçılar Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü. Milli Hökumətin süqutundan sonra şah qoşunları tərəfindən həbs olunaraq həbsxanada öldürülüb.

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Əli Məhəmməd oğlu Fitrət 1890-cı ildə Təbriz şəhərində anadan olub.[1][2][3] İbtidai təhsilini mollaxanada alıb. Atası Molla Məhəmməddən klassik ədəbiyyatı, elmi-bilikləri və ərəb dilini öyrənib.[2] 15 yaşında ikən atası vəfat edib və o, təhsilini yarımçıq qoyaraq mürəttib işləməyə başlayıb.[1][3] Burada işlədiyi dövrdə bədii yaradıcılığa başlayıb.[4][5] Məşrutə hərəkatına qatılıb. Göstərdiyi şücaətə görə "Səttarxan medalı" ilə təltif olunub.

1924–1925-ci illərdə Təbriz-Culfa dəmiryolu idarəsində işləyib.[1][3][6]

Özünə "Fitrət" təxəllüsü götürüb.[7] 1932-ci ildə "Bumu bülbül" ("Bayquş və bülbül"), 1937-ci ildə isə "Divani Fitrət" kitabları nəşr olunub.[8][1][6] Təbriz və Tehranda çap olunan "Şahin", "Təbriz", "Səhənd", "Kanuni-Şüəra", "Xavər-no", "Azərbaycan",[9][10] "Şəfəq", "Vətən yolunda"[11][12] qəzetlərində şeirləri işıq üzü görüb.[4][13] Satirik şeirlərini gizli imzalarla dərc etdirib.

1945-ci ilin may ayında Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasının 25 illiyi münasibətilə Cənubi Azərbaycandan Bakıya dəvət olunmuş nümayəndə heyətinin üzvlərindən biri olub.[14] Azərbaycan Demokrat Firqəsinə üzv olub və 21 Azər hərəkatında iştirak edib.[2][15] 1945-ci il noyabrın 19-da Təbrizdə yaradılmış "Sovet Azərbaycanı dostları" cəmiyyətinin idarə heyətinə üzv seçilib.[16] 1945-ci il noyabrın 20-də Təbrizdə Ərk teatrında Azərbaycan Xalq Konqresi fəaliyyətə başladı.[17][18][19] Əli Fitrət də Azərbaycan Xalq Konqresində nümayəndə kimi iştirak edib.[20]"Şairlər məclisi"nin qurucularında biri, Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduqdan sonra isə yaradılmış Şairlər və Yazıçılar Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü olub.[1][21]

1946-cı il dekabrın 5-də Miyanə istiqamətində hücum edən şah qoşunları Qulam Yəhyanın rəhbərlik etdiyi fədailər tərəfindən dayandırıldı.[22][23] Azərbaycanın müxtəlif ərazilərindən insanlar silahlanmaq və şah qoşununa qarşı mübarizə aparmaq üçün Milli Hökumətə müraciətlər edirdilər.[24] Bundan sonra Mir Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Müdafiə Komitəsi quruldu.[25][26] Komitənin ilk işi Təbrizdə hərbi vəziyyət elan edib, "Babək" adlı könüllü dəstələr qurmaq oldu.[24][27][28] Könüllü dəstələrə ilk etapda 600 nəfər üzv oldu.[26][29] Bundan sonra Pişəvəri yenidən hərbi dəstək üçün Sovet İttifaqına müraciət etdi.[24][30] Lakin bu istəyi cavabsız qaldı.[31]

1946-cı il dekabrın 11-də Azərbaycan Əyalət Əncüməni qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə Qızılbaş Xalq Qoşunlarına və fədai qüvvələrinə şah qoşunlarına qarşı müqavimət göstərməmək və döyüş meydanlarını tərk etmək haqqında qərar verdi.[32][33][34] Elə həmin gündən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başladılar.[35][36] Bu dəstələr Tehran radiosu tərəfindən "İran vətənpərvərləri" adlandırılırdılar.[36] Dəstələrin əsas məqsədi demokratların məhv edilməsi və şah qoşununun şəhərlərə girişini təmin etmək idi.[35][36] Təbriz və Azərbaycanın digər şəhərləri talana və qırğınlara məruz qaldılar.[35][37] Azərbaycan Milli Hökuməti süqut etdi.[38][39] 1946-cı il dekabrın 14-də ABŞ və Böyük Britaniya tərəfindən dəstəklənən İran ordusu Təbrizə daxil oldu.[40][41] Bundan sonra da qırğınlar və talan davam etdi.[37][40] Minlərlə insan həbs olundu, sürgün edildi.[42][43] Baş verən qırğınlarda ADF üzvləri, fədailər eləcə də tanınan şairlərdən Sədi Yüzbəndi, Cəfər Kaşif və Məhəmmədbağır Niknam qətlə yetirildilər.[44][45][46] Əli Fitrət də digər demokratlar kimi şah qoşunları tərəfindən həbs olunub.[47][3] Həbsxanada işgəncələrə məruz qalıb.[1] 1948-ci ildə isə həbsxanada öldürülüb.[5][45][44]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 5 6 Kafkasyalı, 2002. səh. 206
  2. 1 2 3 Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası, 1988. səh. 24
  3. 1 2 3 4 Azəroğlu,Məmmədzadə, 1961. səh. 3
  4. 1 2 Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası, 1988. səh. 102
  5. 1 2 Məmmədli, 1950. səh. 36
  6. 1 2 Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi, 2013. səh. 342
  7. ↑ Paşayev, Aydın. Azərbaycan təxəllüslərinin izahlı sözlüyü (az.). Bakı: Elm və təhsil nəşriyyatı. 2014. 126.
  8. ↑ Heyət, Cavad. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə bir baxış (az.). II. Bakı: Azərnəşr. 1998. 327.
  9. ↑ Rəhimli, Əkrəm. ""Azərbaycan" qəzeti və S.C.Pişəvəri". Xalq Cəbhəsi qəzeti (az.). 26 dekabr 2016. 2 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2025.
  10. ↑ "Azərbaycan" qəzeti I, 2022. səh. 5
  11. ↑ Məmmədli, 2015. səh. 61
  12. ↑ Ağayeva, 2004. səh. 7
  13. ↑ Məmmədli, 2015. səh. 62
  14. ↑ Vəkilov, 1991. səh. 62
  15. ↑ Həqqi, 2001. səh. 122
  16. ↑ Vəkilov, 1991. səh. 99
  17. ↑ Atabaki, 2000. səh. 113
  18. ↑ Həsənli, 1998. səh. 269
  19. ↑ Həsənov, 2004. səh. 132
  20. ↑ "Təbrizdə keçirilmiş Xalq Konqresinə seçilmiş nümayəndələrin siyahısı". azerbaycan-ruznamesi.org. 30 noyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 fevral 2025.
  21. ↑ Султанлы, Вагиф. Литературный процесс в годы Азербайджанского Национального Правительства (rus). Bakı. 2.
  22. ↑ Rəhmanifər, Məhəmməd. "Güney Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra nələr yaşandı?". Apa.az (az.). 4 yanvar 2015. 4 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 fevral 2025.
  23. ↑ Həsənli, 2006. səh. 437
  24. 1 2 3 Həsənli, 2006. səh. 438
  25. ↑ Rəhimli, 2009. səh. 106
  26. 1 2 Hasanli, 2006. səh. 366
  27. ↑ Atabaki, 2000. səh. 172
  28. ↑ Sultanlı, 2010. səh. 83
  29. ↑ Rəhimli, 2003. səh. 143
  30. ↑ Rəhimli, Əkrəm. Pişəvəri S.C. Məqalə və çıxışlarından seçmələr (Təbriz 1945-1946-cı illər) (az.). Bakı: Nurlar nəşriyyatı. 2016. 415. ISBN 9789952504444. 23 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 mart 2025.
  31. ↑ Həsənli, 2006. səh. 441
  32. ↑ Rossow, 1956. səh. 30
  33. ↑ Rəhimli, 2003. səh. 149
  34. ↑ Hasanli, 2006. səh. 370
  35. 1 2 3 Hasanli, 2006. səh. 373
  36. 1 2 3 Balayev, 2018. səh. 36
  37. 1 2 Duqlas, Vilyam. Strange lands and friendly people (ingilis). Nyu-York: Harper & Brothers Publishers. 1951. 45. 31 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2025.
  38. ↑ Lenczowski, George. United States' Support for Iran's Independence and Integrity, 1945–1959 (ingilis). 401. Annals of the American Academy of Political and Social Science. 1972. 49. doi:10.1177/000271627240100106. ISSN 0002-7162. 12 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 mart 2025.
  39. ↑ Həsənli, 2006. səh. 445
  40. 1 2 Həsənli, 2006. səh. 448
  41. ↑ McEvoy, Joanne; O'Leary, Brendan. Power Sharing in Deeply Divided Places. Filadelfiya: University of Pennsylvania Press. 2013. 191. ISBN 9780812245011.
  42. ↑ Hasanli, 2006. səh. 375
  43. ↑ Rəhimli, 2003. səh. 155
  44. 1 2 Balayev, 2018. səh. 137
  45. 1 2 Əmirov, 2000. səh. 51
  46. ↑ Əliqızı, 2001. səh. 24
  47. ↑ XX əsr Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar, 1990. səh. 172

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Əli_Fitrət&oldid=8754373"