Əltair

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əltair
Əltair

Əltair
Tam adı Əltair
Digər adları Qartalın alfası
Kəşf tarixi Bilinmir
Ulduz ölçüsü vısual - 0.77 / mütləq - 2.22
Yerdən məsafəsi 5.13 Parsek
Parlaqlıq 10.7
Aid olduğu bürc Qartal
Spektral sinif A7 IV-V
Kataloq nömrəsi HR 7557

Əltair - Qartal Bürcünün α ulduzu Alpha Aquila (α Aquila, qısaldılmış Alpha Aql, α Aql) olaraq da adlandırılan Altair (/ æltɛər, -taɪər, æltɛər, -taɪər /) Qartal bürcünün ən parlaq ulduzu və gecə səmasının 12-ci parlaq ulduzudur. Altair'in adı da, çoxu parlaq ulduz kimi ərəb dilindən gəlir. "El Tayr" Ərəb dilində quş mənasını verər və qərb dillərinə Altair olaraq keçmişdir. Bizdəki "Təyyar" adı da, eyni kökdendir (tay) və "uçan, uçucu" kimi mənalara gəlir. Eyni şəkildə təyyarə üçün köhnədən istifadə "Təyyar" sözü də Altair adı ilə əlaqəlidir. Hal-hazırda G- buludu yaxınlığında ulduzlararası bulud kimi taninan qaz toz yığımından ibarətdir. [1][2] Əltair A spektral sinfin baş ardıcıllıq ulduzudur, görünən ulduz ölçüsü 0,77-dir və Yay Üçbucağı bürcünün tepe nöqtəsindən biridir (digər ikisi isə Deneb və Vega-dır). [3] [4][5] Günəşdən 16.7 işıq ili (5.13 parsek) məsafədədir və gözlə görünən ən yaxın ulduzlardan biridir.[6]

Əltair ulduzu ekvatorda təxminən 286 km/s sürətlə fırlanır.[7] Palomar Testbed Interferometer ilə edilən bir işdə, Altair'in sferik olmadığı, ancaq yüksək fırlanma sürətinə görə qütblərdə yastı olduğu ortaya çıxmışdır.[8]

Terminalogiya[redaktə | əsas redaktə]

Α Aquila (Alfa Aquilae'ye Latinized) ulduzun Bayer adıdır. Ənənəvi Altair adı orta əsrlərdən bəri istifadə edilməkdədir. Ərəb dilində ifadə olan النسر الطائر, al-nəsr əl-ṭā'ir'in ("uçan qartal") mənasıdır. 2016-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı, ulduzların adlarını kataloqlaşdırılması və Standartlaşdırma üçün Ulduz adları üzərinə bir Əmək Qrupu (WGSN)[9] təşkil etdi. WGSN'nin İyul 2016'daki ilk bülletenində WGSN tərəfindən təsdiqləndi və IAU Ulduz adları kataloquna daxil oldu.[10]

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Beta Aquila və Gamma Aquilae'nin yanaşı Altair, bəzən Aquila ailəsi və ya Aquila'nın Diski [11] kimi bilinən tanınmış ulduz xəttini təşkil edir.

Altair A spektar sinifli baş ardıcıllıq ulduzu olub, kütləsi və işıqlığı təxminən 1,8 M və 11 L -nə bərabərdir.[12] [13]Altair ulduz yüksək fırlanma sürətinə malikdir; təxminən 9 saatlıq bir fırlanma perioduna malikdir.[13]

Müstəvisi və səth temperaturu.[redaktə | əsas redaktə]

Altair'in bucaq diametri, 1960-cı illərdə Narrabri Müşahidəevi'ndeki R. HANBURY Brown və yoldaşları tərəfindən interferometrik ölçmələr vasitəsilə hesablanmışdır. Diametri 3 msan[14] olaraq tapıldı.

Nəzəriyyə görə, Altair'in fırlanma sürətlə fırlanması nəticəsində ekvatorda səthin ağırlıq qüvvəsinin təcili və effektiv temperatur daha aşağı olmasına, ekvatorun qütblərə nəzərən daha az parlaq olmasına səbəb olur.

Altair, birbaşa görüntünün əldə edildiyi bir neçə ulduzdan biridir.[15] 2006 və 2007-ci ildə J.D. Monnieri və yoldaşları, CHARA dizi interferometrində MIRC aləti ilə edilən 2006 infraqırmızı müşahidələrdən Altair səthinin bir görünüşünü istehsal etdilər; Günəşdən başqa hər hansı bir ana ulduzunun səthi ilk dəfə göstərildi. Saxta rəng görüntüsü 2007-ci ildə nəşr olundu. Ulduzun ekvatorial radiusunun 2.03 Günəş radiusuna və qütb radiusu 1.63 Günəş radiusu olduğu-ulduzun radiusu qütbdən ekvatora qədər 25% artır . [7] Qütb oxu Yerdən baxış şüasına qədər 60 °meyl əmələ gətirir.[16]

Quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Bu sürət səbəbiylə ulduzun ekvatoru olduqca qabarıqdır və yüngülcə yumurtaya bənzər bir sferik quruluşdadır. Yəni, diametrini ekvatora ölçəndə 2 Günəş diametri taparkən, qütblərdən ölçdükdə 1.6 Günəş diametri olduğunu görərsiniz. Ulduzun nə üçün bu qədər sürətli fırlandığını bilinməməklə birlikdə, bu yumurta formalı şəkli ulduzun həyatını əhəmiyyətli şəkildə təsir edir. Elə ki, ulduzun ekvator bölgəsindəki səth istiliyi (yayılmadan ötəri) qütblərindən təxminən min dərəcə daha aşağıdır.

Eyni zamanda bu fırlanma sürəti ulduzun həyat müddətinə də ciddi sürətdə təsir edir. Mərkəzi təcilin təsiri ilə xaricə doğru sovrulan ulduzun layları, nüvənin üzərindəki təzyiqin azalmasına və ulduzun nüvəsində nüvə reaksiyalarının daha yavaş reallaşmasına səbəb olur. Bu da, ulduzun özüylə eyni kütlədəki digər ulduzlardan daha uzun yaşayacağı mənasını verir.

Əltair, Günəş kimi təkli bir ulduzdur və bilinən bir həyat yoldaşı yoxdur. Bu kütlədəki A spektarl sinifli bir ulduzun anakol mərhələsində keçirə biləcəyi müddət təxminən 1.5 milyard ildir və Əltair bu müddətin təxminən 1 milyard ilini onsuz yaşayıb bitirmiş vəziyyətdədir. Ancaq, yuxarıda izah etdiyimiz sürətli fırlanması səbəbiylə, təxminən 1 milyard il daha həmin mərhələdə qalması gözlənilir.

  1. "Our Local Galactic Neighborhood" NASA
  2. Gilster, Paul (2010-09-01). "Into the Interstellar Void"Centauri Dreams. Retrieved 2017-03-26.
  3.  NAME ALTAIR -- Variable Star of delta Sct type, database entry, SIMBAD. Accessed on line November 25, 2008.
  4.  Altair, entry, The Internet Encyclopedia of Science, David Darling. Accessed on line November 25, 2008.
  5.  Summer Triangle, entry, The Internet Encyclopedia of Science, David Darling. Accessed on line November 26, 2008.
  6. Hoboken, Fred Schaaf (2008). The brightest stars : discovering the universe through the sky's most brilliant stars. New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. p. 194. ISBN 978-0-471-70410-2OCLC 440257051.
  7. 7,0 7,1 Monnier, J, D,; Zhao, M; Pedretti, E; Thureau, N; Ireland, M; Muirhead, P; Berger, J. P.; Millan-Gabet, R; Van Belle, G; Ten Brummelaar, T; McAlister, H; Ridgway, S; Turner, N; Sturmann, L; Sturmann, J; Berger, D (2007). "Imaging the surface of Altair". Science317 (5836): 342–345. Bibcode:2007Sci...317..342MPMID 17540860doi:10.1126/science.1143205. See second column of Table 1 for stellar parameters.
  8. Belle, Gerard T. van; Ciardi, David R.; Thompson, Robert R.; Akeson, Rachel L.; Lada, Elizabeth A. (2001). "Altair's Oblateness and Rotation Velocity from Long-Baseline Interferometry"The Astrophysical Journal559 (2): 1155–1164. Bibcode:2001ApJ...559.1155VISSN 0004-637Xdoi:10.1086/322340.
  9.  IAU Working Group on Star Names (WGSN)". Retrieved 22 May 2016.
  10. IAU Catalog of Star Names". Retrieved 28 July 2016.
  11. p.190, Schaaf 2008
  12. Monnier, J. D.; Zhao, M; Pedretti, E; Thureau, N; Ireland, M; Muirhead, P; Berger, J. P.; Millan-Gabet, R; Van Belle, G; Ten Brummelaar, T; McAlister, H; Ridgway, S; Turner, N; Sturmann, L; Sturmann, J; Berger, D (2007). "Imaging the surface of Altair". Science317 (5836): 342–345. Bibcode:2007Sci...317..342MPMID 17540860doi:10.1126/science.1143205. See second column of Table 1 for stellar parameters. 
  13. 13,0 13,1  Resolving the Effects of Rotation in Altair with Long-Baseline Interferometry, D. M. Peterson et al., The Astrophysical Journal 636, #2 (January 2006), pp. 1087–1097, doi:10.1086/497981
  14. The stellar interferometer at Narrabri Observatory-II. The angular diameters of 15 stars, R. Hanbury Brown, J. Davis, L. R. Allen, and J. M. Rome, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 137 (1967), pp. 393–417, Bibcode1967MNRAS.137..393H
  15. Gazing up at the Man in the Star?, Press Release 07-062, National Science Foundation, May 31, 2007. Accessed on line November 25, 2008
  16. Robrade, J.; Schmitt, J. H. M. M. (April 2009), "Altair - the "hottest" magnetically active star in X-rays", Astronomy and Astrophysics497 (2): 511–520, Bibcode:2009A&A...497..511RarXiv:0903.0966 , doi:10.1051/0004-6361/200811348.