Aşı sumaq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Aşı sumaq
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Rozid
Sıra: Sumaqçiçəklilər
Fəsilə: Püstəkimilər
Cins: Sumaq
Növ: Aşı sumaq
Elmi adı
Rhus coriaria
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
IPNI   ???

Aşı sumaq (lat. Rhus coriaria L.) — Sumaxkimilər (Anacardiaceae Lindl.) fəsiləsinə aid bitki növü.[1]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

5(8) m-ə qədər hündürlüyündə, 15-20 sm diametrində, xırda ağac və ya koldur. Yaşlı ağacların gövdəsinin qabığı bozumtul rəngli, dayaz, qeyri-bərabər çatlıdır. Cavan zoğlarının qabığı açıq-şabalıdı rəngli, qumral tükcüklərlə örtülüdür. Yarpaqları təklələkvari, növbəli düzülmüşdür, 12(10)-20 sm uzunluğundadır. Çiçəkləri müxtəlifcinsli xırda, birillik zoğların ucunda ehramşəkilli süpürgəvari çiçək qrupunda toplanmışdır. Meyvəsi çox bərk, qonur-qırmızı rəngli, yumru olub, qırmızımtıl vəzicikli tükcüklərlə örtülüdür, 5-6 mm diametrindədir.[2][3][4][5]

თუთუბო Rhus coriaria Gerbersumach, Gewürzsumach.JPG

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqlarının uzunluğu (10) 12-22 sm olub, qışda töküləndir, növbəli düzülmüş, təklələk-varidir, 9-17ədəd yarpaqcıqdan ibarətdir, darqanadlı oxun yuxarı hissəsində; yarpaqcıqların uzunluğu 3-6 sm olub, oturaqdır, uzunsov-neştərvari, uzunsov-yumurtaşəkilli və ya yumurtaşəkillidir, kənarları mişarvari-dişcikli və ya küt-dişcikli, demək olar ki, dairəvi-dişlidir üst tərəfdən tünd-yaşıl, alt tərəfdən tutqun-yaşıl, bəzən bozumtul-ağ rəngdə olur, hər iki tərəfdən və ya əsasən alt tərəfdən qısa tükcüklü, təpə hissədə sivriləşmiş və ya kütdür.[6]

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Çiçəkləri müxtəlifcinsli, xırda, yaşılımtılağ rəngdədir və təpə hissədə piramidaşəkillisüpürəvari çiçək qrupunda toplanmışdır.[6]

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Meyvələri qonurtəhər-qırmızı rəngli, dairəvi-böyrəkşəkilli formada olub, qırmızı vəzili tükcüklərlə sıx örtülmüşdür, diametri 5-6 mm-dir. Toxumları qonur, parıldayan və çox bərkdir.[6]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

May –iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. Tozlanması entomofildir. Toxumla və kök pöhrələri ilə çoxalır. Torpağa az tələbkar, quraqlığa davamlı, istisevən bitkidir. Orta qurşağa qədər meşələrdə, meşə kənarlarında, daşlı və qayalı yerlərdə qrupla bitir.[2][3][4][7][8]

Kserofitdir, meşə-kol bitkilik tipində rast gəlir. Əsasən meşələrdə, daşlı və qayalı yamaclarda qrup şəklində bitir. Bəzi rayonlarda cəngəlliklər əmələ gətirir.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Böyük və Kiçik Qafqazın bütün rayonları, Qobustan, Bozqır yaylası, Kür-Araz və Lənkəran ovalıqları, Lənkəranın dağlıq hissəsi, Naxçıvanda arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər)bitir.[2][3][4][9]

Populyasiyanın təbii bərpasının ətraf mühitin dəyişilməsindən asılılığı müşahidə olunur, azalma tendensiyasına meyillidir.[2][3] Antropogen faktorların təsiri altında son 10 ildə xeyli azalmışdır.[1]

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Əhali tərəfindən qida və dərman bitkisi kimi istifadə edilməsi, meşə torpaqlarının əkin üçün istifadə edilmsəsi və mal-qaranın otarılması.[2][3]

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkında və Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda mühafizə olunur.[2][3]

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Aşı sumaxın tərkibində C vitamini, flavonoid,antosian, karotinoidlər, eləcə də efir yağları və aşı maddələri vardır.[1]

Təsiri və tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir.Elmi və xalq təbabətində, homeopatiyada geniş tətbiq edilir. Əsasən böyrək, öd kisəsi xəstəlikləri, çinədan (zob), sətəlcəm, revmatizm, ishal,qanaxma, yanıqlar, irinli yaralar və xoralar, ağız boşluğunun iltihabı, zəhərlənmə, və s. hallarda istifadə olunur. Antivirus, büzüşdürücü, iltihab proseslərinə və qızdırmaya qarşı təsirə malikdir.[1]

İstifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yarpaqları və meyvələrı istifadə edilir. Cövhərlər formasında istifadə edilir.[1]

Sumaxın meyvələrinin qabığı turşməzə dada malikdir və yeməklərdə ədviyyə kimi geniş istifadə olunur. Dekorativ, balverən, boyaq və aşı maddələrlə zəngin olan bitkidır.[1]

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Aşı və boyaq əhəmiyyətli bitkidir. Qida üçün istifadə olunur. Təzə yarpaqlarından alınan məlhəm yel, podaqra, qəbizlik, iflic və s. xəstəliklərdə istifadə

olunur. Dekorativ bitkidir.[6]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi». Bakı, 2011
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; :0 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; :1 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  4. 4,0 4,1 4,2 Флора Азербайджана, 1955
  5. Səfərov İ.S., Əsədov K.S., 1984
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
  7. Səfərov İ.S., Əsədov K.S., 1984
  8. Mehdiyeva N.P., 2011
  9. Azərbaycanın ağac və kolları, 1970

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Деревья и кустарники. СССР. т. 4. 1958.;
  • Флора Азербайджана т.6. 1955;
  • Azərbaycanın ağac və kolları. III cild, 1970;
  • Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
  • Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008;
  • Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin reproduksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011;
  • Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.