Akrilamid

Akrilamid
Akrilamid
Ümumi
Kimyəvi formulu	C3H5NO
Fiziki xassələri
Sıxlıq	1,12 q/sm³
Termik xüsusiyyətlər
Ərimə nöqtəsi	184 ℉, 84 °C, 84,5 °C
Öz-özünə yanma temperaturu	424 °C
Buxarın təzyiqi	0,93326 Pa
Təsnifatı
CAS-da qeyd. nöm.	79-06-1
PubChem	6579
EINECS-də qeyd. nöm.	201-173-7
SMILES	C=CC(=O)N;
InChI	InChI=1S/C3H5NO/c1-2-3(4)5/h2H,1H2,(H2,4,5) HRPVXLWXLXDGHG-UHFFFAOYSA-N;
RTECS	AS3325000
ChEBI	28619
BMT nömrəsi	2074
ChemSpider	6331
	Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir.

Akrilamid (CH₂=CHC(O)NH₂) — praktiki əhəmiyyətə malik monomerdir.

Fiziki xassələri

Akrilamid ağ kristallik maddədir, 357.5K əriyir. Spirtdə, asetonda və suda yaxşı həll olur.

Alınması

Akrilamid ilk dəfə 1893-cü ildə Mure tərəfindən akril turşusunun xloranhidridinin benzolda məhluluna quru ammonyak daxil etmək yolu ilə alınmışdır:

H₂C=CH-C(O)-Cl +2NH₃ → H₂C=CH-C(O)-NH₂ + NH₄Cl

Reaksiyadan ammonium xloridi kənarlaşdırdıqdan sonra akrilamid benzolda ağ kristallik şəklində olur.

2. Litium fosfatın iştirakı ilə 2-metoksipropionamid 523–773K-də, titan üzərində isə 498–673K parçalanaraq akrilamidə çevrilir:

H₃C-O-CH₂-CH₂-CO-NH₂ → H₂C=CH-C(O)-NH₂ + CH₃OH

Tətbiqi

Akrilamidin polimerləşməsindən istehsalatda poliakrilamid alınır. Bu polimer sənayedə alınan sellüloza kağızı əvəz edir. Poliakrilamid bir çox sənaye sahələrində, o cümlədən yeyinti sənayesində, neftçıxartmada tətbiq olunur. Ondan lakların, boyaların, süni dərilərin və sintetik liflərin istehsalında da istifadə edilir.

Təsir və təhlükəsi

Zəhərli təsirə malikdir. Sinir sisteminə, qaraciyərə və böyrəklərə mənfi təsir göstərir. Selikli qişaları qıcıqlandırır, kanserogendir.^[3]

180°C-dən yuxarı temperaturda (digər mənbələrə görə 120°C-dən yuxarı) qızardılmış və ya bişmiş qidalarda, eləcə də bişmiş məmulatlarda və şəkər (fruktoza, qlükoza və s.) arasında reaksiya nəticəsində əmələ gələ bilər. Tədqiqatlar qara zeytun, quru gavalı, fıstıq, qızardılmış kartof və qəhvənin tərkibində akrilamid aşkar edib.^[4]

Daha çox nişasta tərkibli qidalarda olan şəkər və asparagin qızdırıldıqda bir-biri ilə reaksiya verir. Bu kimyəvi reaksiya yeməyin qəhvəyi rəngə çevrilməsinə səbəb olur. Orta hesabla, böyüklər ən çox akrilamidi çipsi və qəhvədən, uşaqlar isə ən çox çipsi və peçenye məhsullarından alırlar.^[5]

Akrilamid böyük miqdarda istehlak edildikdə potensial təhlükəli kimyəvi maddədir. Laboratoriya heyvanları üzərində aparılan tədqiqatlar göstərib ki, akrilamid xərçəngə səbəb ola bilər. Bu qənaətə Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatı (EFSA) həmin tədqiqatlar nəticəsində gəlib.^[5]

İstinadlar

↑ Jean-Claude Bradley, Antony John Williams, Andrew S.I.D. Lang. Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset (ing.). // Figshare. 2014. DOI.
↑ David R. Lide, Jr.. Basic Laboratory and Industrial Chemicals (ing.): A CRC Quick Reference Handbook. CRC Press. 1993. ISBN 978-0-8493-4498-5.
↑ "Akrilamid". www.hfb-mgupp.com. İstifadə tarixi: 25.02.2025.^{[ölü keçid]}
↑ "Вездесущая реакция Майара • Библиотека". «Элементы» (rus). 6 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 fevral 2025.
1 2 "Акриламид: часто задаваемые вопросы". cgon.rospotrebnadzor.ru (ingilis). 24 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 fevral 2025.

[_2aa38231165c9376-1] Jean-Claude Bradley, Antony John Williams, Andrew S.I.D. Lang. Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset (ing.). // Figshare. 2014. DOI.

[_e1521afc57791b9c-2] David R. Lide, Jr.. Basic Laboratory and Industrial Chemicals (ing.): A CRC Quick Reference Handbook. CRC Press. 1993. ISBN 978-0-8493-4498-5.

[3] "Akrilamid". www.hfb-mgupp.com. İstifadə tarixi: 25.02.2025.^{[ölü keçid]}

[4] "Вездесущая реакция Майара • Библиотека". «Элементы» (rus). 6 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 fevral 2025.

[:0-5] 1 2 "Акриламид: часто задаваемые вопросы". cgon.rospotrebnadzor.ru (ingilis). 24 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 fevral 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]