Amerika

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Amerika qitəsi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Amerika
LocationAmericas.png
Ümumi məlumat
Sahəsi: 42549000 km²
Ölkə sayı: 35
Dili: ingiliscə, fransızca, ispanca, poltuqal dili,


Amerika[1][2]Qərb yarımkürəsində qitə.

Sahəsi 42.000.000 km² dir. Şimali AmerikaCənubi Amerika materiklərindən ibarətdir. Şimali Amerika dünyanın ən böyük 3-cü, Cənubi Amerika isə 4-cü ən böyük materikidir. Şimal Buzlu okean, Sakit okean, Atlantik okeanı ilə əhatə olunmuşdur.

Relyefi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qitənin qərbi dağlıq, şərqi isə düzənlikdir. Qitənin qərbində And-Kordilyer dağ sistemi, şərqində isə Appalaç dağları yerləşir. Qitənin ən hündür zirvəsi Akonqakua dağıdır. Koroldilyerin ən uca zirvəs isə Uitnidir (4418m)) Şimali Amerikanın dəniz səviyyəsindən ən yüksək nöqtəsi Alyaska yarımadasının şimalında yerləşən Mak-Kinli dağıdır (6194m). Dəniz səviyyəsindən ən aşağı nöqtəsi isə Kaliforniya ştatında yerləşən Ölüm dərəsidir (-86m Ölüm dərəsi təkcə Şimali Amerikada deyil, bütün Amerika qitəsində ən alçaq yer hesab olunur.)

Şimali Amerika Orisaba, Taxumulko, Reynir, Şasta, Kolima, Popokatepetl, Momotombo, Veniaminov vulkanları yerləşir.

Tarix[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xristofor Kolumb 1492-ci ildə Amerika qitəsini Avropa üçün kəşf etmişdir. Kolumbun əsas məqsədi Hindistana gedən qısa dəniz yolunu kəşf etmək idi. Kolumb Amerika sahillərinə dörd dəfə səyahət etmişdir. Lakin o ömrü boyu buranın Hindistan olduğunu sanmışdır və onun ilk olaraq kəşf etdiyi adalar indi də "Vest İnd " - Qərbi Hindistan adlandırılmaqdadır. Kolumbla birlikdə səyahət etmiş xəritəşünas Ameriqo Vespuççi isə bu torpaqların yeni bir qitə olduğunu söyləmişdir. Bu səbəbdən yeni kəşf edilən qitə Ameriqo Vespuççinin şərəfinə Amerika adlandırılmışdır. Kolumbdan əvvəlki dövr, Amerika qitələrində əhəmiyyətli Avropa təsirlərinin görünməsindən əvvəl Amerikanın tarixində və tarixdən əvvəlki bütün dövr bölmələrini özündə birləşdirir, Yuxarı Paleolitdə ilkin məskunlaşma vaxtını, Erkən Müasir dövrdə Avropa müstəmləkəçiliyini əhatə edir. Kolumbdan əvvəlki termin xüsusilə tez-tez Amerikanın böyük yerli sivilizasiyaları kontekstində istifadə olunur, məsələn, Mesoamerikanlar (Olmeklər, Tolteklər, Teotihuakanolar, Zapoteklər, Mixteklər, Azteklər və Mayalar) və And dağları (Inca, Moche, Muisca, Canaris).

Kolumbdan əvvəlki bir çox sivilizasiyalar daimi və ya şəhər yaşayış məntəqələri, kənd təsərrüfatı, mülki və monumental memarlıq və mürəkkəb ictimai iyerarxiyaları əhatə edən xüsusiyyətlər və əlamətlər yaratdı. Bu sivilizasiyaların bəziləri Avropanın ilk daimi gəlişi zamanı (təxminən 15-ci əsrin sonu – 16-cı əsrin əvvəlləri) çoxdan sönmüşdü və yalnız arxeoloji tədqiqatlar vasitəsilə məlumdur. Digərləri bu dövrlə müasir idilər və o dövrün tarixi məlumatlarından da məlumdur. Mayya kimi bəzilərinin öz yazılı qeydləri var idi. Lakin o dövrün əksər avropalıları bu cür mətnlərə bütpərəstlik kimi baxırdılar və xristian pirelərində çoxu məhv edilib. Müasir tarixçilərə qədim mədəniyyət və biliyə dair baxışlar buraxan yalnız bir neçə gizli sənəd bu gün qalır.[3]

İqlimi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Amerikanın iqlimi bölgədən bölgəyə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Tropik yağış meşələri iqlimi Amazon enliklərində, Amerika bulud meşələrində, Floridanın cənub-şərqində və Darien Qapda baş verir. Qayalı dağlarda və And dağlarında quru və kontinental iqlim müşahidə olunur. Çox vaxt bu dağların yüksəklikləri qarla örtülü olur. Cənub-Şərqi Şimali Amerika tornadoların və qasırğaların baş verməsi ilə məşhurdur, onların böyük əksəriyyəti ABŞ-ın Tornado Xiyabanında,[4], eləcə də Şimali Amerikada qışın sonu və əvvəlində cənubdakı Dixie Xiyabanında baş verir. Çox vaxt Karib dənizinin hissələri qasırğaların şiddətli təsirlərinə məruz qalır. Bu hava sistemləri Kanadadan gələn quru, sərin hava ilə Atlantikdən gələn nəm, isti havanın toqquşması nəticəsində əmələ gəlir.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. america - Definition from the Merriam-Webster Online Dictionary. Retrieved on January 27, 2008.
  2. america. Dictionary.com. The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. dictionary.reference.com (accessed: January 27, 2008).
  3. Mann, Charles C. 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. 2005. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601.
  4. Perkins, Sid. "Tornado Alley, USA". Science News. May 11, 2002. 296–298. August 25, 2006 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 29, 2011.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]