Anna Karenina (roman)

*Anna Karenina*
Anna Karenina
	rus. Анна Каренина
Müəllif	Lev Tolstoy
Janrlar	roman, Realizm
Orijinalın dili	rus dili
Ölkə	Rusiya imperiyası;
Orijinalın nəşr ili	1877
Səhifə	864 (ilk nəşr)
Əvvəlki	Hərb və Sülh
Sonrakı	Dirilmə
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Anna Karenina (rus. Анна Каренина) — rus yazıçısı Lev Tolstoy tərəfindən yazılmış və ilk dəfə 1873-1877-ci illərdə bölümlər halında nəşr edilmiş roman. Əsər evli qadın Anna Karenina ilə parlaq zabit Aleksey Vronski arasındakı faciəvi məhəbbətdən, eləcə də zadəganlar Konstantin Levin və Kiti Şerbatskayanın xoşbəxt ailə həyatından bəhs edir. Hadisələr XIX əsrin ikinci yarısında Moskvada, Peterburqda baş verir. Bundan əlavə, L.N. Tolstoy əsərdə Rusiyada patriarxal həyat tərzi qalıqlarının burjua tərəqqisinin təzyiqi altında necə dağıldığını da təsvir edir. Roman çox məqamlarda avtobioqrafik xarakter daşıyır. Əsərin üzərində işləyərkən Tolstoy müasirliyi və öz həyatını yenidən aydınlaşdırmışdır.

Yazılma tarixi

Tolstoy romanı müasirlərinin şəxsi həyatı və münasibətləri haqqında 24 fevral 1870-ci ildə^[1] düşünmüşdü, lakin bu ideyanın həyata keçirilməsinə yalnız 1873-cü ilin fevralında başlamışdır. Roman hissə-hissə nəşr olunurdu; ilk hissə 1875-ci ildə “Русский вестник” jurnalında çap edilmişdir. Zamanla əsər böyük sosial əsərə çevrilmiş və böyük uğur qazanmışdır. Oxucular davamını səbirsizliklə gözləyirdilər. Jurnalın redaktoru epiloqundakı tənqidi fikirlərə görə onu çap etməkdən imtina etmişdir. Roman 5 (17) aprel 1877-ci ildə tamamlanmışdır. Əsərin ilkin qaralamalarından birində roman “İki nikah” adlanırdı^[2]. Artıq nəşr olunmuş materialın son fəsli Kareninanın ölümü ilə bitirdi və sonunda “davamı var” qeyd edilirdi. Son hissə Straxov tərəfindən redaktə edilmiş və 25 iyun 1877-ci ildə senzura icazəsi almışdır. Tam nəşr 1878-ci ildə çap olunmuşdur. Sonuncu — səkkizinci hissədə Tolstoy “Avropada və Rusiyada dövlətçiliyin əsas və formalarının icmalı təcrübəsi” adlı “əsərə” marağın olmamasını göstərir. Levinin qardaşı Sergey İvanoviç Koznışevin altı il ərzində yazdığı kitaba rəy yazan gənc, savadsız felyetonçu onu məsxərəyə qoyur. Bu uğursuzluqdan sonra Koznışev özünü tamamilə Serbiya müharibəsində slavyan məsələsinə həsr edir. O etiraf edirdi ki, qəzetlər çox vaxt lazımsız və şişirdilmiş məlumatlar çap edir, yalnız diqqəti cəlb etmək və digərlərini üstələmək məqsədilə. O görürdü ki, ümumi ictimai yüksəliş fonunda uğursuz və incimiş insanlar — ordusuz baş komandanlar, nazirliksiz nazirlər, jurnalsız jurnalistlər, tərəfdarsız partiya rəhbərləri — önə çıxaraq daha ucadan danışırlar. O həmçinin anlayırdı ki, burada çoxlu yüngül və gülünc hallar var…^[3]

Romanın kompozisiyası

Romanın başlanğıc cümləsi:

Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему..

(Bütün xoşbəxt ailələr bir-birinə bənzəyir, hər bədbəxt ailə isə özünə görə bədbəxtdir.)

Hadisələr dəmir yolundan başlayır; Peterburqdan Moskvaya gedən yolda knyaginya Vronskaya Annaya oğlu Aleksey haqqında danışır. Anna qardaşı Stivanın xəyanəti səbəbilə pozulmuş ailəni barışdırmaq üçün gəlir. Vronski anasını qarşılayır, Stiva isə bacısını. Dəmiryolunda bir gözətçi qatarın altında qalaraq ölür. Bu zahiri “hadisə ardıcıllığı” qəhrəmanların daxili qarışıqlığını və çaşqınlığını açır — “hər şey qarışmışdı”. Parovozun fiti qəhrəmanları ayıltmır, əksinə onların iztirabını artırır.

Gözətçinin ölümü “pis əlamət” kimi qəbul edilir, qar fırtınasının “gözəl dəhşəti” isə ailənin dağılmasının rəmzinə çevrilir.Hissləri dolaşıq düşmüş, həyatda azıb qalmış bir qadın haqqında roman.^[4] Annadan cəmiyyət üz döndərir və “günahkar qadın”la ünsiyyətdən çəkinir. Gənc qraf Vronski isə ona “kölgə kimi” tabe olur ki, bu da yüksək cəmiyyət salonlarında müzakirə mövzusuna çevrilir. Anna yalnız dostluq təklif edir və Vronskinin Kiti Şerbatskayaya qarşı davranışını bəyənmir. Heç nə böyük faciəni əvvəlcədən göstərmirdi. Lakin Anna hər şeydə taleyin işarələrini görürdü. O, yuxuda doğuş zamanı öləcəyini görür və tez-tez ölüm haqqında düşünürdü. Taleyin verdiyi ikinci şansa baxmayaraq (Vronski də intihara cəhd edir), Anna sağ qalır, lakin ağrıları morfinlə azaldılır. Onun üçün oğlunu itirmək ən ağır zərbə olur — oğlu sərt atanın yanında, anasına nifrətlə böyüyəcəkdir. Anna qeyri-mümkünü arzulayır: Vronski ilə oğlunu bir evdə birləşdirmək. Lakin Stivanın bütün səylərinə baxmayaraq, Karenin boşanmağa və oğlunu Annaya verməyə razı olmur. Kareninin qərarları cəmiyyət qanunları, qrafinya Lidiya İvanovnanın təsiri və dini baxışlarla müəyyən edilir. Seçim belə idi: “bağışlama xoşbəxtliyi” və ya sevib yaşamaq arzusu. Tolstoy mürəkkəb boşanma prosesini və köhnə adətləri açıq şəkildə tənqid edir. O, intiharı əzabdan qurtuluş kimi göstərir. Levin və Vronski də bu düşüncələrlə mübarizə aparırlar, lakin ən çıxılmaz vəziyyətə düşən yalnız Anna olur. Anna Vronskini knyajna Sorokinaya qısqanır və “onu cəzalandıracağını” düşünür. O, Kareninin qərarını gözləməkdən əzab çəkir və altı ay sonra sərt rədd cavabı alır. “Ora!” — deyirdi o öz-özünə, vaqonun kölgəsinə, kömürlə qarışmış qumun örtüldüyü şpallara baxaraq, — “ora, tam ortasına, hər şeydən və öz-özümdən xilas olacağam.”

Məzmunu

Darya Aleksandrovna (Dolli) Oblonskaya əri Stepan Arkadyeviç (Stiva) Oblonski ilə onun qubernator qadınla xəyanəti səbəbindən mübahisə edir. Dolli göz yaşları içindədir, uşaqlar evin hər tərəfinə dağılıb, xidmətçilər çaşqın vəziyyətdədir. Stiva ümid edir ki, bacısı Anna onları barışdıracaq. Bundan əlavə, Annanın əri — nazir Aleksey Karenin — Stivanın vəzifə keçməsinə kömək etmişdir. Oblonski Annanı vağzalda qarşılayır. Eyni zamanda gənc zabit Aleksey Vronski də anası — qrafinya Vronskayanı qarşılayır. Anna ilə qrafinya eyni kupedə gəldikləri üçün Karenina Vronski ilə də tanış olur. Bu anda onların hər ikisini qəribə bir hiss bürüyür: sanki əvvəllər bir-birilərini tanıyırlarmış… Birdən bədbəxt hadisə baş verir: geri hərəkət edən vaqon bir gözətçini vuraraq öldürür. Anna bunu pis əlamət kimi qəbul edir. O, Stivanın evinə gedir və gəldiyi məqsədi yerinə yetirir — onu arvadı Dolli ilə barışdırır. Gözəl Kiti Şerbatskaya balda Vronski ilə görüşü səbirsizliklə gözləyir. Anna da bala dəvət olunmuşdur və gözlənildiyinin əksinə olaraq bənövşəyi deyil, qara paltarda gəlir. Anna Vronski ilə rəqs edir və onlar tədricən bir-birlərinə aşiq olurlar. Kiti bunu anlayır və sarsılır, çünki bir gün əvvəl ona elçi düşən Konstantin Levinə rədd cavabı vermişdi. Tezliklə Kiti xəstələnir. Anna Peterburqa qayıdır, Vronski isə onun ardınca gedir. Orada o, Annanın arxasınca kölgə kimi gəzir və onunla görüş axtarır. Vronski Annanın evli olmasına və səkkiz yaşlı oğlu olmasına əhəmiyyət vermir. Çünki yüksək cəmiyyət dairələrində nüfuzlu ərli qadınla münasibət qurmaq böyük “qələbə” sayılır. Onların münasibətini gizlətmək artıq mümkün olmur. Buna baxmayaraq, Anna hələ də cəmiyyətə çıxır və təxminən bir il Vronski ilə knyaginya Tverskayanın evində görüşür. Onların hissləri o qədər güclənir ki, hər ikisi üçün sanki yeni həyat başlayır. Bir müddət sonra Anna Vronskiyə hamilə olduğunu bildirir. Vronski ondan ərini tərk etməsini xahiş edir və hərbi karyerasını qurban verməyə hazırdır. Lakin onun anası bu vəziyyətdən narazı qalır. Karenina doğuşdan sonra ağır xəstələnir və az qala ölür. Bundan əvvəl Karenin boşanmağa qərar vermişdi, lakin Annanın əzablarını gördükdən sonra gözlənilmədən həm onu, həm də Vronskini bağışlayır. Vronski isə utanc və alçaldılma hissi ilə özünü güllələməyə cəhd edir, lakin xilas edilir. Karenin arvadına ailəni dağıtmamaq və uşaqları rüsvay etməmək şərti ilə onun evində qalmağa icazə verir. Lakin Anna onun bu alicənablığına dözmür və yeni doğulmuş qızı ilə birlikdə istefaya çıxmış Vronski ilə Avropaya gedir, sevimli oğlunu isə ərinin yanında qoyur. Bir müddət sonra Anna və Vronski Peterburqa qayıdırlar. Anna başa düşür ki, yüksək cəmiyyət onu rədd edib: onu heç bir hörmətli evə dəvət etmirlər və yalnız iki yaxın rəfiqəsi ilə əlaqə saxlayır. Vronski isə əksinə, hər yerdə hörmətlə qarşılanır. Bu vəziyyət Annanın psixoloji vəziyyətini daha da ağırlaşdırır. Üstəlik, o, oğlu ilə görüşmək imkanından məhrumdur. Oğlunun doğum günündə Anna səhər tezdən gizlicə köhnə evinə gedir, oğlunun otağına daxil olub onu oyadır. Lakin bu xoş görüş tezliklə Kareninin gəlişi ilə pozulur. Ərini qısqanclıq hissi ilə qəbul edən Anna evdən qaçır. Bu, onun oğlu ilə son görüşü olur.

Anna Karenina ilə Vronski arasındakı münasibətlərdə getdikcə onları bir-birindən uzaqlaşdıran bir çat yaranır. Anna israr edir ki, həmin axşam Peterburqun bütün yüksək cəmiyyətinin toplaşacağı italyan operasına getsinlər. Qadınlar Annanın orada görünməsindən narazılıq ifadə edir, qonşu lojadan tanışlarından biri isə onu təhqir edir. Peterburqda artıq onlara yer olmadığını anlayan Anna və Vronski Alekseyin onlar və qızları Anya üçün tənha bir cənnətə çevirdiyi mülkə yollanırlar. Vronski mülkü gəlirli etməyə çalışır, kənd təsərrüfatında yeni üsullar tətbiq edir və xeyriyyəçiliklə məşğul olur — mülkdə yeni xəstəxana tikdirir. Anna hər işdə ona kömək etməyə çalışır. Anna ilə bağlı hekayə ilə paralel olaraq Konstantin Levinin həyatı təsvir olunur. Levin kifayət qədər varlı bir insandır. Onun da geniş mülkü var və bütün işləri özü idarə edir. Vronski üçün əyləncə və vaxt keçirmək vasitəsi olan şey, Levin üçün həm özünün, həm də əcdadlarının həyatının mənasıdır. Romanın əvvəlində Konstantin Kiti Şerbaçskayaya elçi düşür, lakin o zaman Kiti ilə sadəcə əyləncə xatirinə maraqlanan Vronski də onun ətrafında dolaşırdı. Kiti isə Vronskiyə həqiqətən vurulur və Levinə rədd cavabı verir. Vronski Annanın ardınca Peterburqa gedəndən sonra Kiti kədər və alçalma səbəbindən xəstələnir, lakin xaricə səfərdən sonra sağalır və Levinlə evlənməyə razı olur. Levinlə Kitinin elçilik, toy və ailə həyatı səhnələri işıqlı hisslərlə doludur. Lev Tolstoy açıq şəkildə göstərir ki, ailə həyatı məhz belə qurulmalıdır. Bu vaxt Vronskinin mülkündə vəziyyət gərginləşir. Aleksey işgüzar görüşlərə və ictimai tədbirlərə gedir, Anna isə onu müşayiət edə bilmir. Onu əvvəlki azad həyat tərzi cəlb etməyə başlayır. Anna bunu hiss edir, lakin səhvən düşünür ki, Vronski başqa qadınlara maraq göstərir. O, tez-tez qısqanclıq səhnələri yaradır, bu isə Vronskinin səbrini getdikcə tükəndirir, özü isə getdikcə daha çox morfiyə müraciət edir. Boşanma məsələsini həll etmək üçün onlar Moskvaya köçürlər. Lakin Stiva Oblonskinin təkidlərinə baxmayaraq, Karenin guya bir kahindən, ya da şarlatandan məsləhət aldıqdan sonra qərarını dəyişir və artıq sevmədiyi oğlunu özündə saxlayır, çünki uşaq onda Annaya qarşı nifrət oyadır — onu “alçalmış, günah etmiş qadın” kimi görür. Moskvada bu qərarı altı ay gözləmək Annanın psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir edir. O, tez-tez əsəbləşir və Vronski ilə mübahisə edir, Vronski isə getdikcə daha çox vaxtını evdən kənarda keçirir. Moskvada Anna Levinlə görüşür və o anlayır ki, bu qadını artıq yalnız itirilmiş biri adlandırmaq olar. May ayında Anna tezliklə kəndə qayıtmaqda israr edir, lakin Vronski bildirir ki, mühüm işlər üçün anasının yanına dəvət olunub. Annanın ağlına isə Vronskinin anasının onu knyaginya Sorokina ilə evləndirmək istədiyi fikri gəlir. Aleksey bu düşüncənin əsassız olduğunu sübut edə bilmir və artıq davamlı mübahisələrdən yorulduğu üçün anasının mülkünə gedir. Anna isə bir anda həyatının nə qədər ağır, ümidsiz və mənasız olduğunu dərk edir. Barışmaq ümidi ilə o da Vronskinin ardınca vağzala gedir. Peron, tüstü, fit səsləri, təkər səsləri, insanlar — hər şey dəhşətli bir qarışıqlıq içində birləşir. Anna Vronski ilə ilk görüşünü və qatar altında qalan gözətçini xatırlayır. Ona elə gəlir ki, vəziyyətdən çıxış yolu çox sadədir — bu, həm hər kəsi azad edəcək, həm də onun üzərindəki rüsvayçılığı yuyacaq və eyni zamanda Vronskidən qisas alacaq. Anna qatarın altına atılır. O, ölümü yeganə çıxış yolu kimi seçir. İntihar, həm özünü, həm də ətrafındakıları əzab içində qoymuş Annanın tapa bildiyi yeganə çıxış olur. İki ay keçir. Həyat dəyişir, amma davam edir. Yenə vağzal. Stiva Oblonski perronda ümidsiz Vronskini qarşılayır. Qatar cəbhəyə yola düşür. Kədərdən sarsılmış Aleksey könüllü olaraq müharibəyə gedir ki, orada həlak olsun. Karenin Annanın qızını öz yanına götürür və onu öz övladı kimi, oğlu ilə birlikdə böyüdür. Levin və Kitinin ilk övladı dünyaya gəlir. Levin həyatın mənasını və daxili rahatlığı xeyirxahlıqda və düşüncələrin saflığında tapır.

Qiymətləndirilməsi

Əgər Lev Tolstoy «Hərb və sülh»ü keçmiş haqqında “bütöv və ahəngdar bir dünya”nı təsvir edən “keçmişin kitabı” adlandırırdısa, “Anna Karenina”nı “müasir həyatın romanı” hesab edirdi. Georq Vilhelm Fridrix Hegelin sözlərinə görə, “roman müasir mənada nizamlı, praqmatik şəkildə qurulmuş gerçəkliyi əks etdirməlidir”, lakin Tolstoy “Anna Karenina”da mənəvi bütövlükdən məhrum, xeyirlə şərin qarışdığı “parçalanmış bir dünya” təqdim edir^[5]. Tolstoy “köhnə sivilizasiyanın tənəzzülü” dövrünü təsvir edirdi; yazıçı zadəgan cəmiyyətinin həyatında dəyişikliklərin yaxınlaşdığını hiss edirdi, lakin onların yarım əsrdən də az müddətdə nə qədər radikal olacağını qabaqcadan görə bilmirdi. Nikolay Straxov romanı Dikens və Balzak üslubunda böyük əsər adlandıraraq onların bütün romanlarından üstün hesab edirdi. “Hamı üçün yaxın olan” hissləri əks etdirən roman müasirlərə canlı bir qınaq kimi qəbul edildi; Nikolay Leskov onları istehzayla “əsl dünyəvi insanlar” adlandırırdı. Afanasi Fet yazırdı: “Bu roman bizim bütün həyat quruluşumuza qarşı sərt və qərəzsiz bir hökm kimidir”. 1876-cı il 26 mart tarixli məktubunda Fet deyirdi: “İnsanı təsəlli edir ki, Rusiyada Yasnaya Polyanada Kareninanı yaza bilən bir insan yaşayır”. Fyodor Dostoyevski isə Tolstoyu “sənətin tanrısı” adlandırır və onun yeni romanında “insan ruhunun dərin psixoloji işlənməsini” görürdü. Mixail Saltıkov-Şedrin “Anna Karenina” haqqında mənfi fikir bildirirdi. O, Vronskini satirik şəkildə “aşiq öküz” adlandırmış, romanı isə “inək romanı” kimi səciyyələndirmişdi: “Yalnız cinsi meyllər üzərində roman qurmağın hələ də mümkün olduğunu düşünmək dəhşətlidir. Səssiz Vronski obrazını görmək iyrəncdir. Bu mənə alçaq və əxlaqsız görünür. Üstəlik, buna sevinən mühafizəkarlar da var. Necə ola bilər ki, Tolstoyun bu ‘inək romanı’ hansısa siyasi bayrağa çevrilsin?” Tənqidçi Pyotr Tkaçev “Anna Karenina”nı “salon sənətinin nümunəsi”, “zadəgan eşqlərinin yeni epopiyası” kimi qiymətləndirir və romanın “məzmun baxımından qalmaqallı boşluqla” seçildiyini bildirirdi.

Nikolay Nekrasov isə Tolstoyu rus ədəbiyyatının böyük ümidlərindən biri kimi dəyərləndirsə də, onun “Anna Karenina” romanındakı, öz fikrincə, yüksək cəmiyyətə yönəlmiş ifşaedici pafosunu qəbul etmirdi və əsəri satirik epigrammada lağa qoymuşdu.

"Tolstoy, sən sübut etdin
səbir və istedadla ki,
qadına yaraşmaz “azmaq”
nə kamer-yunker ilə,
nə də fligel-adyutant ilə,
əgər o, həyat yoldaşı və anadır."

Sovet dövründə ideoloji baxımdan düzgün hesab edilən şərhə görə, Lev Tolstoyun “Anna Karenina” romanında “hakim sinif nümayəndələri”nin təsviri Aleksey Karenin obrazında verilmişdir; “qızıl gənclik” isə Aleksey Vronski timsalında göstərilmişdir. Həmçinin, Konstantin Levin obrazı vasitəsilə xalq həyatına rəğbət — kəndli məişətinin təsvirlərində ifadə olunan simpatiya — xüsusi vurğulanmışdır. Roman Norwegian Book Club tərəfindən tərtib olunmuş Dünya Kitabxanası siyahısına (dünya ədəbiyyatının ən mühüm əsərləri siyahısı) daxildir. Time jurnalının hazırladığı “Bütün dövrlərin 10 ən böyük kitabı” siyahısında “Anna Karenina” birinci yeri tutur. Həmçinin, BBC tərəfindən hazırlanmış “The Big Read” (200 ən yaxşı roman) siyahısında 54-cü yerdə qərarlaşıb.

Teatr tamaşaları

Dekabr 1936 — Sverdlovsk Dram Teatrı, rejissorlar Lev Daşkovskiy və Georgiy Georgiyevski. Müddət: 1 saat 39 dəqiqə 17 saniyə.
1937 — Moscow Art Theatre səhnəsində “Anna Karenina” tamaşası Vladimir Nemiroviç-Dançenko və Vladimir Saxnovski tərəfindən səhnələşdirilmişdir.
Rejissor Andrey Zhitinkin tərəfindən qurulmuş klassik tamaşa — əsas mənbə kimi Lev Tolstoyun əlyazmalarından istifadə olunmuşdur.
“Anna Karenina II” — dramaturq Oleg Şişkinin (Tolstoy mətnindən istifadə olunmadan yazılmış) orijinal pyesi; tamaşa Vladimir Epifantsev tərəfindən səhnələşdirilmişdir.
“Anna Karenina” — Roman Viktyukun quruluşunda, Vaxtanqov Theatre səhnəsində, Mixail Roşinin səhnələşdirməsi ilə.
“Anna Karenina” — Gennadi Çixaçovun quruluşunda dramatik müzikl.
“Anna Karenina” — Royal Exchange Theatre səhnəsində qurulmuş tamaşa; baş rolu qaradərili aktrisa Ony Uhiara ifa edir.
“Karenin” — 2016, Teatr na Spasskoy; Vasily Sigarevin pyesi əsasında. Rejissor Egor Çernışov.
“Anna Karenina” — Moscow Theatre of Operetta səhnəsində müzikl; premyera 8 oktyabr 2016. Rejissor Alina Çevik.
“Anna Karenina” — Sevastopol Academic Russian Drama Theatre səhnəsində Qriqori Lifanov tərəfindən hazırlanmış səhnə versiyası; premyera 10 dekabr 2016.
“Anna Karenina. Triptiх” — Hitrovka Cultural Center məkanında site-specific tamaşa; rejissor Irina Mixeyşina. Premyera 22 sentyabr 2017.
“Kareninlər. Yaddaş labirintləri” — Taqanroq Çexov Theatre; quruluşçu rejissor və xoreoqraf Anna Feketa. Premyera 30 mart 2024.
“Seryoja” — roman motivləri əsasında Dmitriy Krımov tərəfindən səhnələşdirilmiş tamaşa, Moscow Art Theatre (Çexov adına) səhnəsində.

Film

Anna Karenina (film, 1997) Kinorejissor Bernard Rosenin filmi.
Anna Karenina (film, 2012) Kinorejissor Co Raytın Lev Tolstoyun eyniadlı romanı əsasında çəkilmiş filmi. Beynəlxalq kinopremyerası 2012-ci ildə olmuşdur.

İstinadlar

Vikimənbədə Anna Karenina ilə əlaqəli mətnlər var.

Vikianbarda Anna Karenina ilə əlaqəli mediafayllar var.

↑ Толстая, С. А. Мои записи разные для справок // Дневники С. А. Толстой, 1860—1891 / (rus). Издательство М. и С. Сабашниковых.
↑ Павел, Басинский. Величайшие словесные творения мира рождаются через сомнения (rus). Российская газета. 11 октября 2020.
↑ Толстой, Л. Н. Анна Каренина (rus). Москва: Эксмо,. 2011. С. 93, 166–168, 190, 879, 934. — 962. ISBN 978-5-699-14342-9..
↑ "Arxivlənmiş surət". 11 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul 2013.
↑ Гегель,, Г. В. Ф. Сочинения (rus). Москва. , 1958. С. 273.

Xarici keçidlər

[1] Толстая, С. А. Мои записи разные для справок // Дневники С. А. Толстой, 1860—1891 / (rus). Издательство М. и С. Сабашниковых.

[2] Павел, Басинский. Величайшие словесные творения мира рождаются через сомнения (rus). Российская газета. 11 октября 2020.

[3] Толстой, Л. Н. Анна Каренина (rus). Москва: Эксмо,. 2011. С. 93, 166–168, 190, 879, 934. — 962. ISBN 978-5-699-14342-9..

[4] "Arxivlənmiş surət". 11 may 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul 2013.

[5] Гегель,, Г. В. Ф. Сочинения (rus). Москва. , 1958. С. 273.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]