Cako müharibəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox conflict.png
Cako müharibəsi
Map Bolivia territorial loss-en.svg
Boliviyanın itirdiyi torpaqlar
YeriGran Cako vilayyəti .Cənubi Amerika
SəbəbiGran Cako mübahisli ərazi
NəticəsiUruqvayın qələbəsi.Boliviya iddia etdiyi ərazilərin yalnız ⅓ nə sahib olur.
Münaqişə tərəfləri

Flag of Bolivia.svgBoliviya

Flag of Paraguay.svgParaqvay
Flag of Argentina.svgArgentina

Komandan(lar)

Hans Kinolt
Jose.L.Lanza

Eusebio Ayalo
Jose Feliks Estigarribio

Tərəflərin qüvvəsi

250,000 əsgər

120,000 əsgər

İtkilər

50,000 -80,000 arası

35,000-50,000 arası

VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Cako müharibəsi 1932-1935 ci illərdə ParaqvayBoliviya arasında Qran-Cako (hansı ki orada böyük neft ehtiyyatı olması vardı) vilayyətinə sahiblənmə uğrunda baş verib. Bu Latın Amerikası tarixinə ən qanlı müharibə kimi düşüb.

Müharibənin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ərazi mübahisəsi Boliviya və Paraqvay Şimali Canko ərazisinə sahiblənmə hələ dövlərin müstəqillik elan edilməsindən başlayır. Belə ki Paraqvay 1811,Boliviya isə 1825 ci illərdə qurtuluşunu elan etdilər. Paraqvay daha tez qurtuluşu elan etməsi ona bir çox üstünlüklər verdi. Paraqvay bölgə də öz qoşunlarını yerləşdirir və inzibati hakimiyyətini qurur.Bu əraziyə Braziliyada iddia edirdi.Bu çətinliklərin səbəbi İspaniyanın hakimiyyəti zamanında burada dəqiq sərhədini müəyyənləşdirməməsi idi.Bu isə ərazinin quraq olması, iqlimi və əhali tərəfindən az məskunlaşması təsir edirdi.Sərhədin müəyyənləşdirilməsi üçün XIX əsrdən başlanılsada bir nəticə əldə olunmadı.1905-ci ildə Boliviya bölgəyə qoşunlarını yerləşdirir və istehkamlar salır.Buna Paraqvayın cavabı 1904-cü ildəki çevriliş və Paraqvay vətəndaş müharibəsi (1922-1923) səbəbindən gecikdirdi.Region əhalisi getdikcə artırdı .Paraqvay isə bölgəni iqtisadi cəhətdən özünə birləşdirmək üçün Puerto-Kasadaya 200 km-lik dəmir yolu xətti çəkir.Bu Paraqvay üçün ümumilli məsələ olmasının əsas səbəbi Paraqvay müharibəsində demək olar ki ərazisinin yarıya qədərini itirməsi idi.Paraqvay Boliviyaya bir qədər torpaq təklif edirdi.Boliviya isə ya hamısı, ya da heçnə şuarını deməsi müharibəni qaçılmaz edirdi.1928-ci ildə Paraqvay kavalerləri Kanquardiya Boliviya düşərgəsinə hücüm təşkil edir və 6 əsgər ölür.Boliviya cavab olaraq Bokeron bölgəsini işğal edir.Millətlər liqası bu münaqişəni yumşalda bilir.1929-cu ilin 16 sentyabrında Paraqvaylılar Boliviya düşərgəsini yenidən təmir edəcəyini və Bokeron isə geri qaytarilması ilə nəticələndi.1930-cu ilin 1 mayında iki dövlət arasında danışıqlar başladı .Bu zaman Boliviya 2150 min, Paraqvay isə 800 min nəfər təşkil edirdi.

Müharibə öncəki vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Ərazidə neft olması ehtimalı bu bölgəyə marağı daha da artırdı.Boliviya Standart Oil,Paraqvay isə Şelf oil şirkətləri dəstəkləyirdi.1931-ci ildən hər iki ölkə silahlanmaya başlayır.1922-1923 ildən Paraqvay hərbi reforma həyata keçirir.Bunun nəticəsində 4 minlik daimi ordu və 20 minlik əlavə qüvvə yaradıldı.Hətta hərbi kadrlar hazırlayan 2 hərbi akademiya yaradıldı.10 il müddətində 1000 ədəd sonra 7000 Mauzer, Danımarkadan xırda çaplı Madsen plemyotu,ABŞ-dan isə iri çaplı pulemyot alır.Müharibə ərəfəsində isə 24 ədəd 81 mm kalibrli Shonsa -Brandta minamyot sistemi alır.Silahlanmaya sərf edilən vəsait kasıb ölkəyə çox pis təsir edirdi.Boliviyada isə vəziyyət tamamən fərqli idi .Belə ki iqtisadi və əhali sayı baxımından güclü olması acıq aydın görsənirdi.1926 cı ildə Boliviya İngilis <Bikkers> şirkətindən 36 min tüfəng 250 ağır və 500 yüngül pulemyot alır.1929-cu ildə ingilislər imzalanan müqaviləni ləğv edir.Buna qədər 6 minlik orduya 39 min Mauzer,750 pulemiyot, 5 tanq və bir qədər hərbi təyyarə malik idi.Müharibə dönəmində silahlanmanı artırması qonşu dövlətlərin etirazına səbəb olurdu.Hətta Peru öz ərazisindən Boliviyaya silah tədarükünə qadağa qoyur.

Müharibənin başlaması[redaktə | əsas redaktə]

Paraqvay əsgərləri 1932.

1932-ci ilin 15 iyunnunda Boliviya paraqvayın nəzarətində olan Pitiantuta şəhərini tutur.Buna baxmayaraq Parqvay şəhəri bir neçə günə geri qaytarır.27-28 iyulda Boliviya genişmiqyaslı hücuma keçərək Toleda ,Bokeron,Koppales bölgəsini işğal edir.Bu hücum nəticədə paraqvay ordusu müqavimət göstərmədən daha təhlükəsiz və gücləndirilmiş şəhərlərə geri cəkilir.Güclü döyüşlər 1932 ilin avqust ayında baş verir.Boliviya 4000 qoşunla cənub-şərqdən ,əlavə 2000 və səpələnmiş 2 diviziya şimal-şərqdən bölgəyə yerləşdirilmişdi .6000 əlavə qüvvə isə yolun uzunluğu və quru isti iqlim səbəbindən gecikirdi.Paraqvay isə İsla-Pay 8 minlik korpus və paytaxdan əlavə 4 minlik qüvvəsi vardı.Boliviya artıq müharibənin əvvəllərində Paraqvay ərazilərinə qədər gəlib çıxmışdı .Bununla belə yerli hindu qəbilələri Paraqvayı dəsdəkləyirdi.1 sentyabr 1932-cı ildə Parqvay ordusu Bakeron üzərinə hücuma keçir.Hər iki tərəf hərbi təyyarələrdən istifadə edirdi.8 sentyabrda Paraqvay ordusunun 2 taborunun gizli hücumu qabaqcadan müəyyənləşdirilərək Boliviya ordusu tərəfindən onlara ağır zərbə vurulur.9 sentyabrdakı hücumda bir nəticə vermir 14-cü tabor mühasirəyə düşərək tamamən darmadağın edilir.8-9 sentyabr uğursuzluqları paraqvaylılara bir dərs olur.Növbəti döyüşlərdə Boliviya ordusu demək olar ki bütün hərbi təyyarələrini itirir və bu Paraqvay ordusuna müəyyən üstünlük verir.17 sentyabrda Boliviya komandanlığı mühasirəyə düşən qüvvələrə əlavə əsgərlər gələnə qədər dözməyi və mühasirəni yarmağı əmr edirlər .Mühasirəni yarmaq bir nəticə verməsə də burada olan 619 əsgər 3 həftə dirəniş göstərdi.Mühasirədəki qüvvələri məhv etmək istəyən 7500 paraqvaylı 500 itki, buna qarşılıq boliviya isə 150 itgi verdi.Bu döyüşlərdən sonra müharibə müəyyən qədər səngiyir.Boliviya isə bundan istifadə edərək ABŞdan 20 ədəd yeni Wright C14R <<Osprey >> təyyarə alır.1933 yanvarında ABŞ-dan 9 qırıcı və Almaniyadan 3 trens Ю 52 alır.Paraqvay da 25 yüngül bombardımancı (Potez-25)Fransa dan ,İtaliyadan isə 5 Fiat C alır.1932-ci ildə paraqvaylılar boliviyanın hücümunun qarşısını alır və əks hücuma keçir. Nanava şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə Boliviya ağır itgilər verir.1933-cü il fevral ayında Boliviya Toledo şəhər ətrafında paraqvaylı orduya hücum edir. 6-7 iyul Nanavaya ikinci hücümda bir nəticə vemir və 2000 itgi verir.Halbu ki Paraqvay tərəfi 149 nəfər itgi verir.1933-cü ilin oktyabr-noyabr aylarında paraqvaylıların hava kəşfiyyatı boliviya tərəfdə boşluqlar aşkarlanır.3 dekabr hücumları Boliviyanin 4-9 diviziyaları mühasırəyə düşür. Artıq 11 dekabrda boliviyalılar 2600 ölür, 7500 əsir düşür.Bundan sonra bütün cəbhə boyu geri cəkılən Boliviya ordusu 8000 tüfəng, 536 pulemyot ,45 digər təyinatlı silah-sursat qoyaraq qaçır.Bu Paraqvay ordusuna geniş imkanlar yaradır.Lakin hücumun ləngiməsi Boliviya tərəfinə ikinci müdafiə xəttini çəkərək müdafiəni gücləndirir.1934 mayda 2 boliviya diviziyası paraqvaylılara ağır zərbə endirirlər .Paraqvay tərəfi 500 ölü və 1500 əsir verir.1934-cü ilin iyul ayında isə Boliviyanın hücumlarının qarşısı alınır.Sonradan boliviyalılar El-Kamen bölgəsində ağır itgi verərək (2000 ölü,4000 əsir,yalnız 2000 nəfər mühasirəni yarır)geri çəkilir.1935 ildən müharibə artıq Boliviyanın ərazisinə keçir.Mart ayından isə fəal əməliyyatlar səngiyir çünki hər iki tərəf artır bütün qüvvələrini demək olar ki itirir.

Barışıq sazişi[redaktə | əsas redaktə]

Paz del Chaco.jpg

Sülh danışıqları 1935-ci ilin 12 iyununda Argentinanın başcılığı ilə baş tutur.Rəsmi müqavilə 1938-ci ilin 21 iyulunda imzalanır .Bu sənədə əsasən Boliviyaya yalnız mübahisəli ərazinin ¾ qalır əlavə çay sahilinə cıxış və burada özünə liman tikməsi üçün çay sahilində müəyyən qədər torpaq verilir.Bu sərhəd bu günə qədər dəyişilmədən davam edir.

Müharibəyə yardımcı qüvvələr[redaktə | əsas redaktə]

Boliviya tərəfdən 150 yaxın Almaniyalı hərbi təlimçi iştirak edirdisə, Paraqvay tərəfdən də Ağ qvardiyalılar yardım edirdilər (İmperiyapərəst rus miqrantları).

Son durum[redaktə | əsas redaktə]

2009-ilin aprelin 27-də iki ölkə arasında son sərhəd anlaşması imzalanması ilə bölgə üzrə bütün anlaşılmazlıqlar aradan qalxır.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]