Dəmirağac

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dəmirağac
Botanischer Garten Berlin-Dahlem 10-2014 photo13 Parrotia persica.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Sıra: Daşdələnkimilər
Fəsilə: Hamamelidkimilər
Cins: Dəmirağac (Parrotia)
Növ: Dəmirağac
Elmi adı
Parrotia persica (DC.) C.A.Mey.
Növləri
  • Parrotia
  • Parrotia persica

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS yoxdur
MBMM 64130

Ümumi yayılması:[redaktə | əsas redaktə]

İranda təbii halda rast gəlinir.

Talış dağlarının mərkəzi və cənub hissələrində rast gəlinir.

Azərbaycanda yayılması:[redaktə | əsas redaktə]

Lənkəran, Astara, Masallı, Qəbələ rayon ərazilərində təbii yayılma sahələri vardır.

Statusu:[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın nadir və relikt növüdür. NT.

Bitdiyi yer:[redaktə | əsas redaktə]

Aşağı dağ qurşağında yamaclarda çay vadilərində daha çox rast gəlinir.

Təbii ehtiyatı:[redaktə | əsas redaktə]

Arealı çox da geniş deyildir.

Bioloji xüsusiyyətləri:[redaktə | əsas redaktə]

Təbii şəraitdə hündürlüyü 16-20 m-ədək olan ağacdır, çox budaqlanandır. Dəmirağacın çətiri enli yumurtaya bənzərdir. Gövdəsi boz və ya qırmızı-qonur rəngdə olub üzəri hamardır. Qabığında çatlar yoxdur. Qabığın pərakəndə tökülməsi nəticəsində gövdə ala görünür. Budaqları və gövdələri çox vaxt bir-birinə bitişir. Cavan zoğları öncə yaşılımtıl rəngdə olur, sonradan qonur rəng alır. Tumurcuqlarının iyi vardır. 6-11 mm uzunluqdadır, üzərlərində 2-4 ədəd qonur rəngli xarici pulcuq vardır, həmin pulcuqların üzəri sıx ulduzvarı tüklüdür. Yarpaqları 5-12 sm uzunluğunda və 3-8 sm enində ola bilir. Yarpaqlar zoğ üzərində növbə ilə düzülmüş, forma etibarilə yumurtaşəkilli və ya tərsinə yumurtaşəkillidir. Saplağının uzunluğu 2-6 mm, ulduzvarı tüklüdür. Yarpaq altlıqları ensiz, biz şəklindədir. Çiçəkləri ikicinsli olub, başcıqlardadır, kasacığı zəngvarı, dərivaridir, alt tərəfdən yumurtalığa bitişmişdir. Çiçək altlıqları pərdəyəoxşar, yumurtavarı-oval, qonur keçə tüklüdür. Erkəkcikləri 6-7-dir, onlar kasacığın dilimləri qarşısında yerləşmişdir, telləri uzunlaşmış, parlaq rəngli (tünd-bənövşəyi və ya qırmızı rəngli), dördüzlü tozluqları vardır. Bu tozluqlar öz oturaq hissələri ilə tellərə bərkimişdir. Meyvəsi dəyirmi-ovalşəkillidir. Toxumları oval-yumurtavarı, sivri, açıq-qonur rəngli, parlaqdır, qaidə hissəsində ağ rəngli iki göbəkcik vardır. Fevral və mart aylarında çiçək açır, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Dəmirağacın ən maraqlı özəlliyi onun öz adı ilə birbaşa bağlı olaraq suda batmasıdır. Belə ki, ağacın hər hansı ölçüdə bir hissəsi suya atıldıqda, bütün digər ağaclardan fərqli olaraq sanki dəmirmiş kimi suyun dibinə enir.

Çoxalması:[redaktə | əsas redaktə]

Təbiətdə əsasən toxum vasitəsilə çoxalır.

Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:[redaktə | əsas redaktə]

Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.

Becərilməsi:[redaktə | əsas redaktə]

Mədəni şəraitdə becərilir.

İstifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Dəmirağac möhkəm oduncağa malik olduğundan, əsasən, telefon və elektrik dirəkləri üçün, körpülərin tikilməsində, maşın və alətlərin bəzi hissələrinin hazırlanmasında istifadə edilir.

Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir. Milli Park və Dövlət qoruqlarında mühafizə edilir.

Zəruri qoruma tədbirləri:[redaktə | əsas redaktə]

Təbii arealı olan ərazilərdə yeni qoruma sahələrinin yaradılması tövsiyə edilir.

Məlumat mənbələri:[redaktə | əsas redaktə]

Деревья и кустарники СССР т.3. 1954; Флора Азербайджана т.4. 1953; Azərbaycanın ağac və kolları. II cild. 1964; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl kitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Красная Книга СССР. 1984; Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”. 1989; Azərbaycan florasının konspekti, I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; Azərbaycanın nadir və nəsli kəsilməkdə olan oduncaqlı bitkilərinin in situ və ex situ şəraitində bioekoloji xüsusiyyətlərinin repro-duksiyasının, reproduksiyasının və repatriasiyasının elmi əsasları, b.e.d. alimlik dərəcəsi almaq üçün dissertasiya. Bakı. 2011.


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

2.“Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.

3.116 saylı məktəbin 6a sinfi Rəsmi səhifəsi 2016.