Dəmirağac (bitki)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Dəmirağac səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Dəmirağac (bitki)
Botanischer Garten Berlin-Dahlem 10-2014 photo13 Parrotia persica.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Sıra: Daşdələnkimilər
Fəsilə: Hamamelidkimilər
Cins: Dəmirağac (Parrotia)
Növ: Dəmirağac
Elmi adı
Parrotia persica (DC.) C.A.Mey.
Növləri
  • Parrotia
  • Parrotia persica

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS yoxdur
MBMM 64130

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status “Təhlükəli həddə yaxın olanlar” kateqoriyasına aiddir –NT. Azərbaycanın nadir növüdür. [1][2]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

12—22 (25) m boyunda, artıq dərəcədə qollu –budaqlı ağacdır. Çətiri yumurtavari və ya enli-yumurtavaridir. Tumurcuqları iyvaridir, 6-11 mm uzunluğundadır. Yarpaqları 4-10 (13) sm uzunluğunda, 3-6 (8) sm enindədir, dərivari –Kağızvaridir. Növbə ilə düzülmüşdür, yumurtavari, tərs-yumurtavari və ya ellipsişəklindədir. Çiçəkləri ikicinsli, qısa saplaqlıdır. Çiçəklər yarpaqlardan qabaq açılır. Kasacığı zəngvari, dərivaridir, 5-7 ədəd yarpaqvari dilimləri vardır. Erkəkcikləri 6-7 –dir, onlar kasacığın dilimləri qarşısında yerləşmişdir. Meyvəsi dəyirmi-ovalşəkillidir, ikiyuvalı ağaclaşmış qutucuqdur, 10-14 mm uzunluğundadır. Toxumları oval-yumurtavari, sivri, açıq-qonur rəngli, parlaqdır.[1] [2][3]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

fevral –mart aylarında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir. Tozlanması anemofildir. Toxumla və pöhrələrlə çoxalır. Az və ya çox podzollaşmış gillicəli və ağır – gilli sarımtıl torpaqlarda inkişaf edir. Ovalıqda dağətəyi zolaqda və aşağı dağ qurşağında, dəniz səvviyəsindən 400-600 m yüksəkliyədək olan ərazilərdə xalis və ya qarışıq meşələr əmələ gətirir. Tək-tək ağaclara dəniz səviyyəsindən 1000-1200 m yüksəkliyədək təsadüf edilir. Əsasən bigəvərdən və cansız örtükdən ibarət xalis dəmirağacı meşə tipi çox yayılmışdır. Həm təmiz , həm də iki-üç mərtəbəli qarışıq meşəlik yaradır. Üst mərtəbəni şabalıd yarpaq palıd, vələs, azat ağacı və ya qafqaz xurması, orta mərtəbəni dəmir ağacı, alt mərtəbəni isə bigəvər, şümşad və b. Kollar təşkil edir. Dekorativ bitkidir. Oduncağı çox ağırdır, möhkəm və bərkdir, sıx, bircinsli və az elastikdir, keyfiyyət əmsalları yüksəkdir. Oduncağı texnikada və sənayədə tətbiq edilir.[1] [2][3][4]

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Lənkəran ovalığı (lənkəran rayonu –Bürcəli və təngivan kəndləri, Astara rayonu (Maşxan kəndi0, Lənkəranın dağlıq hissəsi, Lənkəran –Muğanı (Masallı rayonu –İmanlı kəndi, Viləşçay vadisi), Böyük Qafqazın şərq hissəsi (Qəbələrayonu –Çuxur Qəbələ kəndi), Hirkan meşələrində 7, 4 min ha sahəni tutur.[1] [2][4]

Sayı və tendensiyası[redaktə | əsas redaktə]

Populyasiyası məhdud sahələrdə yayılmıştır, mənfi təsirlərə həssasdır.[1] [2][5][6]

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Antropogen amillər.[1] [2]

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur. [1][2][7]

Bioloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Təbii şəraitdə hündürlüyü 16–20 m-ədək olan ağacdır, çox budaqlanandır. Dəmirağacın çətiri enli yumurtaya bənzərdir. Gövdəsi boz və ya qırmızı-qonur rəngdə olub üzəri hamardır. Qabığında çatlar yoxdur. Qabığın pərakəndə tökülməsi nəticəsində gövdə ala görünür. Budaqları və gövdələri çox vaxt bir-birinə bitişir. Cavan zoğları öncə yaşılımtıl rəngdə olur, sonradan qonur rəng alır. Tumurcuqlarının iyi vardır. 6–11 mm uzunluqdadır, üzərlərində 2-4 ədəd qonur rəngli xarici pulcuq vardır, həmin pulcuqların üzəri sıx ulduzvarı tüklüdür. Yarpaqları 5-12 sm uzunluğunda və 3-8 sm enində ola bilir. Yarpaqlar zoğ üzərində növbə ilə düzülmüş, forma etibarilə yumurtaşəkilli və ya tərsinə yumurtaşəkillidir. Saplağının uzunluğu 2–6 mm, ulduzvarı tüklüdür. Yarpaq altlıqları ensiz, biz şəklindədir. Çiçəkləri ikicinsli olub, başcıqlardadır, kasacığı zəngvarı, dərivaridir, alt tərəfdən yumurtalığa bitişmişdir. Çiçək altlıqları pərdəyəoxşar, yumurtavarı-oval, qonur keçə tüklüdür. Erkəkcikləri 6-7-dir, onlar kasacığın dilimləri qarşısında yerləşmişdir, telləri uzunlaşmış, parlaq rəngli (tünd-bənövşəyi və ya qırmızı rəngli), dördüzlü tozluqları vardır. Bu tozluqlar öz oturaq hissələri ilə tellərə bərkimişdir. Meyvəsi dəyirmi-ovalşəkillidir. Toxumları oval-yumurtavarı, sivri, açıq-qonur rəngli, parlaqdır, qaidə hissəsində ağ rəngli iki göbəkcik vardır. Fevral və mart aylarında çiçək açır, sentyabr-oktyabr aylarında meyvə verir. Dəmirağacın ən maraqlı özəlliyi onun öz adı ilə birbaşa bağlı olaraq suda batmasıdır. Belə ki, ağacın hər hansı ölçüdə bir hissəsi suya atıldıqda, bütün digər ağaclardan fərqli olaraq sanki dəmirmiş kimi suyun dibinə enir.

İstifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Dəmirağac möhkəm oduncağa malik olduğundan, əsasən, telefon və elektrik dirəkləri üçün, körpülərin tikilməsində, maşın və alətlərin bəzi hissələrinin hazırlanmasında istifadə edilir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı  Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri II nəşr, Bakı-2013
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 http://www.redbook.az
  3. 3,0 3,1 Azərbaycanın ağac və kolları, 1964
  4. 4,0 4,1 Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı; 1989
  5. Safarov H.M., 2009
  6. Tərtibçinin məlumatı
  7. Safarov H.M., 2010

1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.

2.“Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.

3.116 saylı məktəbin 6a sinfi Rəsmi səhifəsi 2016.