Dəniz kirpiləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Dəniz kirpiləri
Purpur dəniz kirpisi (Strongylocentrotus purpuratus)}}
Purpur dəniz kirpisi (Strongylocentrotus purpuratus)
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:Sonağızlılar
Tip:Dərisitikanlılar
Sinif: Dəniz kirpiləri
Elmi adı
Echinoidea Leske, 1778
Yarımsininfləri
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX  157821
MBMM  7625

Dəniz kirpiləri (lat. Echinoidea) — Dərisitikanlılara daxil olan sinif. Müasir növlərindən 940-a yaxını təsnif olunub.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Dəniz kirpiləri ofiurlardan və dəniz ulduzlarından mərkəzi diskin və qol çıxıntılarının olmamasına görə fərqlənir. Dəniz kirpiləri bir qədər sıxılmış şarşəkilli bədən formasına malikdir. Bədənin üzəri çoxlu miqdarda iynələrlə örtülmüşdür. Dəniz kirpilərində ağız oral hissənin mərkəzində yerləşir. Ağızın ətrafında yumşaq dəri ilə örtülmüş peristom hissə yerləşir. Anal dəliyi aboral hissədə, demək olar ki, mərkəzdə yerləşir . Dəniz kirpiləri skeletinin quruluşuna görə səciyyələnir . Onların skeletinin quruluşunda şüalı simmetriya kəskin nəzərə çarpır. Dəniz kirpilərinin bədəni bütövlükdə kirəcli zirehə malikdir. Zireh bir-birilə hərəkətsiz birləşən müxtəlif ölçülü lövhələrdən təşkil olunmuşdur. Ancaq ağızın ətrafındakı peristom hissə və anal dəliyinin ətrafındakı sahə yumşaqdır. Dərisitikanlıların qədim qrupu olan Echinothriidae fəsiləsinin nümayəndələrində bu lövhələr hərəkətliliyini saxlamışdır. Bütün müasir dəniz kirpilərinin bədəni 10 cüt sırada qruplaşan 20 cərgə meridian lövhədən ibarətdir. Cərgələrin 5 cütündə yerləşən lövhələr kiçik dəliklərə malikdir ki, buradan ambulakral ayaqcıqlar xaricə çıxa bilir. Bu cərgələr ambulakral ayaqcıqlar xaricə çıxa bilir. Skeletin kirəcli lövhələri xaricdən törəmələrə malikdir ki, Dəniz kirpilərinin iynələri müdafiədə , əksər nümayəndələrində isə hərəkətdə rol oynayır. İynələr hamar, qabırğaşəkilli, tikanşəkilli, çıxıntılı və digər formalarda ola bilər. Bəzən onların ölçüsü dəniz kirpisinin diametrindən uzun olur. Dəniz kirpilərinin bu cür güclü müdafiə olunmalarına baxmayaraq , onlar bir çox heyvaların – yengəclərin , dəniz ulduzlarının, iri balıqların , quşlarınməməlilərin qidasını təşkil edir. Dəniz kirpilərinin yumurtaları insanlar tərəfindən qida kimi istifadə olunur. Dəniz kirpilərinin həzm sistemi xüsusi quruluşa malikdir. Əksəriyyəti bitkilərlə, bəziləri müxtəlif heyvani qida ilə qidalanırlar. Dəniz kirpiləri güclü nəsilvermə qabiliyyətinə malikdir. Dişi fərd 20 milyona yaxın yumurta qoyur. Dəniz kirpilərinin qazıntı halında tapılan qalıqları möhkəm zirehin olmasına görə yaxşı saxlanılmışdır. Müasir dəniz kirpilərinin 800-dən çox növü məlumdur. Mortensenin təsnifatına əsasən , dəniz kirpiləri sinfi 2 yarımsinfə ayrılır. 1.Düzgün quruluşlu dəniz kirpiləri ; 2.Qeyri-düzgün quruluşlu dəniz kirpiləri.

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

  • Perischoechinoidea yarımsinfi
    • Cidaroida dəstəsi
  • Euechinoidea yarımsinfi
    • Cassiduloida dəstəsi
    • Spatangoida dəstəsi
    • Diadematoida dəstəsi
    • Echinothurioida dəstəsi
    • Pedinoida dəstəsi
    • Arbacioida dəstəsi
    • Echinoida dəstəsi
    • Phymosomatoida dəstəsi
    • Salenioida dəstəsi
    • Temnopleuroida dəstəsi
    • Clypeasteroida dəstəsi
    • Holectypoida dəstəsi

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]