Dərman sürvəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Dərman sürvəsi
Salvia officinalis
Dərman sürvəsi. Çiçəkləmiş bitkinin ümumi görünüşü.
Dərman sürvəsi.
Çiçəkləmiş bitkinin ümumi görünüşü.
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Lamiid
Sıra:Dalamazçiçəklilər
Fəsilə:Dalamazkimilər
Yarımfəsilə:Pişikpəncəsikimilər
Triba:Nanəkimilər
Cins:Adaçayı
Növ: Dərman sürvəsi
Elmi adı
Salvia officinalis L., 1753
Mühafizə statusu
Status iucn3.1 LC az.svgen:Least Concern
Az qayğı tələb edənlər
Least Concern (IUCN 3.1)Least Concern203260
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  
EOL  
GRIN  
IPNI 
TPL 

Dərman sürvəsi, dərman adaçayı (lat. Salvia officinalis) və ya Qazan qarasıDalamaz fəsiləsinin Adaçayı cinsinə aid hündürlüyü 75 sm-ə qədər olan yarımkol ot bitkisi növü.

Bioloji xüsusiyyəti:[redaktə | mənbəni redaktə et]

Birinci il dərman sürvəsi payıza qədər möhkəm kola malik olur. İkinci ildən başlayaraq çiçəkləməyə başlayır. İyunda çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabrda yetişir. Toxum 3 ilə qədər qala bilir.

Yarımkol olub, hündürlüyü 50 sm, budaqlanan, gövdəsi dördtilli, qarşı-qarşıya, uzunsaplaqlı və uzunsov yarpaqlıdır. Yarpaqlarının əsası dairəvi və ya ürəkşəkilli, hətta ikipərli olmaqla, kiçik çəpərlidir. Yarpaqlarının uzunluğu 10 sm, eni isə 2,5sm-dir. Çiçəkləri böyük, göy-bənövşəyi rəngli, ikidodaqlı, köbəli olub, sünbül çiçək qrupunda toplanmışdır.   Dilimli yarpaqları - 1-35mm, dairəvi yarpaqları isə müxtəlif forma və ölçülərdə rast gəlinir. Yuxarı yarpaqları bir bərabərdə, bürüşüklü və ya kiçik deşikli, sıx torabənzər, kiçik damarlara malik olub, yuxarı hissəsi çökük, aşağı hissəsi isə qabarıqdır. Çiçəkləri yaşıl və ya gümüşü-ağ, xüsusən aşağı hissəsi uzun tükcüklüdür. Aromat iyli, acı (ədviyyəli) dadlı olub, azacıq büzücüdür. Xoş rayihəlidir.

İstisevən və quraqlığa davamlı bitkidir. Becərilmə zamanı torpaq münbit, məhsuldar, bərəklətli olmalı və işıqlanma şəraiti təmin olunmalıdır.  Yarımkolu və yarpaqları keyfiyyətli dərman xammalı kimi yayda toplanılır. Quruducu şkafda 35-40°С temperaturda qurudulmalıdır. Bağlı yeşiklərdə, anbarlarda isə parçadan olan kisə və taylarda efiryağlı xammala edilən düzgün quluğu gözləməklə saxlamaq lazımdır. Bir il ərzində efiryağlı tərkib yoxlanılmalıdır. Saxlanılma müddəti 1,5 ildir.[1]

Tərkibi və təsiri:[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yarpaqlarının tərkibində efiryağlı maddələr (0,5-2,5%), sineol (15%), pinen, tuyon, salven, borneol, kamfora və digər terpenoidlər vardır. Bundan başqa flavonoidlər, aşı maddələr, triterpen turşuları – ursol, olein, diterpenoidlər, fenol, acı maddələr və fitonsidlər vardır. Sürvənin yarpaqlarında efir yağı, alkoloidlər – salven, tuyon, sineol, acı, aşı maddələr, qatran, turşu (ursol və olein), fitonsidlər, Kox çöplərinə (vərəm) qarşı aktiv olan maddələr və fitonsidlər vardır.

Xalq təbabəti praktikasında şalfey iltihabsorucu və dezinfeksiyaedici maddə kimi xaricə ən çox dəri xəstəliklərində işlənilir. Bundan başqa angina, qripp, stomatit, gingivit və imalə şəklində də işlədilir. Tərazaldıcı xüsusiyyəti vardır. Tərkibindəki efir dezinfeksiyaedici və qıcolma əleyhinə, aşı maddələr isə bağırsaq çatmamazlığı hallarında işlədilir. Məhlul şəklində daxilə 1-2 xörək qaşığı 2 stəkan qaynar suda 10 dəqiqə dəmlənilərək (termosda) qəbul edilir (sutqalıq doza) və ya xaricə tətbiq edilir. Bizim qənaətimizə görə sürvə ağız və boğazın iltihabi xəstəliklərində, xaricə bürüyücü, kompres və sarğı qoyulmasında çox yaxşı təsir edir. Sürvə ilə çoban yastığının hər birindən 2 çay qaşığı 250ml suda 15 dəqiqə dəmləyərək çox tərləmələrdə yüksək nəticə verir.

Efir yağı ən azı 0,8%, nəmliyi 14%, ümumi külün miqdarı 12%, qaralmış kök, gövdə, yarpaq və xarab olmuş nişasta tərkibli hissəciklər 5%, üzvi maddələr 3%, mineral maddələri isə 0,5%-dən çox deyildir.

Xammalın yarpaqlarının tərkibində 2,5% efir yağı, sienol (15% qədər), aşı maddələri, ursol və olein turşusu vardır.

Qaraciyər və böyrək, qastrit, xora xəstəliyi, enterkolit, ishal və bronxit xəstəliklərində daxilə qəbul edilir. Şalfey cinsi vəziləri normallaşdırır. Sonsuzluqda və klimakterik vəziyyətlərdə olduqca səmərəlidir. Dəmləməsi sinir sistemini möhkəmləndirərək tər ifrazinı azaldır. Kulinariya bitkisi olduğundan sup və tərəvəzli yeməklərin tərkibinə qatıla bilər. Südverən qadınların südünü artırmaq üçün istifadə edilə bilər. Balla qarışdıraraq fiziki cəhətdən zəif uşaqların orqanizmini möhkəmləndirir.[2]

Əks göstəriş Kəskin nefrit və hamiləlik[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333
  2. S.C.İbadullayeva, M.C.Qəhrəmanova Bitkilərin Sirli Dünyası (Ot Bitkiləri) Bakı 2016 s.333