Diagenez

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Diagenez
Elm Geologiya

Diagenez, Gumbel, 1888; Walter, 1893 - etimoloji baxımdan diagenez sözu "dəyişilmə" və ya "yenidən əmələ gəlmə" mənasını verir. Elə buna görə də onu iki mənada işlədirlər. Tədqiqatçıların bir qisimi diagenez dedikdə çöküntünün ilk halından metamorfizmə qədər olan bütün dəyişilmələr məcmusunu nəzərdə tutur və Qərb litoloji ədəbiyyatında diagenez məhz bu mənada başa düşülür. Digər tədqiqatçılar isə çöküntü yalnız ilk anlarda, yəni onun çöküntü süxura çevrilməsinə qədər baş verən dəyişilmələri nəzərdə tutur və sonrakı dəyişmələri isə xüsusi mərhələlər (katagenezmetagenez), yaxud da erkən metamorfizm mərhələsi kimi ayırırlar. Rus və Azərbaycan geoloji ədəbiyyatında diagenez məhz bu mənada işlədilir.

Diagenezin geokimyası[redaktə | əsas redaktə]

Diagenezin geokimyası formalaşmaqda olan çöküntü süxurlarda kimyəvi elementlərin miqrasion prosesləri (o cümlədən səpələnmə və konsentrasiya). Erkən və gec diagenez mərhələləri üçün bu proseslər müxtəlif olur. Diagenezin erkən mərhələsində geokimyəvi proseslər əsasən hipergen tipli olub oksidləşmə proseslərinin üstünlük təşkil etməsi, həll olma və yenidən kristallaşma, su axını təsirindən maddələrin yerdəyişməsi, həmçinin dibyanı makro- və mikroorqanizmlərin həyat fəaliyyəti ilə bağlı olan müxtəlif dəyişilmələrlə səciyyələnir. Diagenezin gec mərhələsində kimyəvi elementlərin miqrasiyasının əsas şərti sərbəst oksigenin itməsidir. Bu zaman oksigen parçalanan üzvi mad­dələrin oksidləşməsinə, Elektrik hərəkəti qiymətini mənfi 500 mV qədər azalması ilə bərpaedici mühitin inkişafına sərf olunur. Belə şəraitdə kəskin oksidləşmiş elementlər bərpa olunur (sulfatların kükürdü, üçvalentli dəmir, dördvalentli Mn və b.) və bir sıra yeni elementlər əmələ gəlir. Bu birləşmələr üzvi maddələrin parçalanma məhsulları ilə birlikdə hipergen mühitdən köklü surətdə fərq­lənən geokimyəvi mühit yaradırlar. Elementlərin miqrasiyasının konkret gedişi ilkin çöküntüdən asılıdır (üzvi maddələrin və sulfatların miqdarı, yuyulub çıxarıla biləcək kationların tərkibi və miqdarı və b.). Diagenez mərhələsində daha çox müxtəlif sulfidlər, habelə Fe, Ca, Mg, Mn və b. karbonatları əmələ gəlir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press. 2006. 679.