Ev pişiyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ev pişiyi
Ev pişiyi
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Məməlilər
İnfrasinif: Plasentalılar
Dəstə: Yırtıcılar
Fəsilə: Pişiklər
Yarımfəsilə: Kiçik pişiklər
Cins: Pişik
Növ: Çöl pişiyi
Yarımnöv: Ev pişiyi
Elmi adı
Felis silvestris catus Linnaeus, 1758
Sinonimləri

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS 183798
MBMM 9685

Pişik (lat. Felis silvestris catus) — yırtıcılar dəstəsinin pişiklər fəsiləsinə aid çöl pişiyi növünün yarımnövü.

Evlərdə bəslənə bilən, kiçik, məməli, ovçu və ətyeyən heyvanlardandır. Zaman-zaman bitki mənşəli qida istehlak edə bilər. Ev pişiyi, çöl pişiyi növlərinə xas fizioloji xüsusiyyətlərin bir çoxuna malikdir. Ortalama ağırlığı 2.7 – 4.5 kq arasında dəyişməklə birlikdə, soyu qarışıq olanlar arasında 12.5 kq-ma çatanlar nadir deyil. Ortalama bədən uzunluğu erkəklərdə 70, dişilərdə 50 sm-dir. Ev pişiklərinin böyük hissəsi qısa tüklü, Ankaraİran pişikləri isə uzun tüklüdür; ayrıca, bir İngilis soyu olan rex pişiyinin tükləri isə buruqdur. Pişiklər ümumiyyətlə qara, sarı, boz və ağ rəngli, ya da bu rənglərin bir neçəsi ilə alacalıdır. Tekir deyilən qara xətt və xallar ilə bəzənmiş pişiklərə olduqca çox rast gəlinir. Üçrəngli pişiklərin çox azı erkək olub,bu erkəklərin isə az qala bütünü sonsuzdur, Ankara pişiyi kimi mavi gözlü, uzun ağ tüklü pişiklərin çoxu isə kardır. Pişiyin üst çənəsində 16, alt çənəsində 14 diş olur. Cəmi sayı 24 olan süd dişləri, təxminən beşinci ayda yerini qalıcı dişlərə verər. O biri pişiklər kimi ağızları tək şaquli istiqamətdə hərəkət edərək qidaları tutmağa, kəsməyə və parçalamağa, fırçaya bənzəyən dilləri mayeləri içə bilməyə və fırçala/danlanılaraq təmizlənməyə fayda.

Pişiklərin xüsusiləşmiş strukturlarından biri də, iti və iti dırnaqlarla bəzənmiş güclü pəncələridir. Pəncələrində, dırnaqları içəriyə çəkən bir mexanizm olur. Barmaq ucunda dırnağı daşıyan sümük, oynaqlandığı sümüyün ucunda dönərək dırnağın içəri çəkilməsini ya da çölə çıxarılmasını təmin edər. Dırnaqları örtüyündən çıxarma hərəkəti, eyni zamanda iki misli genişlətdiyi pəncəni təsirli bir silaha çevirər.

O biri familiya üzvlərində olduğu kimi, gözlərinin retinasında işığa qarşı böyük bir həssaslıq təmin edən guanin layı vardır. Arxa fənərin gecələri güclü işıq qarşısında parlamasına bu maddə gətirib çıxarar. İricə olan gözlərindəki iris, işığın sıxlığına görə genişləyər ya da incə bir diyinə xətt halını alana qədər daralar. Pişiklər rəngləri diqqətə çarpan olaraq ayırt edə bilməzlər.

Duyğuları[redaktə | əsas redaktə]

Xüsusilə yetkinlərdə gəlişkin olan qoxu hiss etmə duyğusu, qidaların qiymətləndirilməsində həyati əhəmiyyət daşıyar. Belə ki, xəstəlik nəticəsi burun dəlikləri tıxanan bir pişiyin iştahı tamamilə bağlana bilər.

Pişiklərin toxunma duyğusu itidir. Qaş, bığ, yanaq tükləri və qulaqlardakı tük tutamlarının bütünü də titrəşmə formasındakı xəbərdarlıqlara qarşı son dərəcə həssasdır. Bığların funksiyası tam olaraq aydın ola bilməmişdir. Yenə də bığları kəsildiyində pişiyin müvəqqəti ətrafa uyğunlaşma çətinliyi çəkdiyi bilinər. Ayrıca ayaq barmaqları, pəncə səthi və burun, toxunmağa qarşı çox həssasdır. Pişiklərin eşitmə duyğusu da çox itidir. İnsan qulağında tək 6 əzələ tapılmasına qarşı, pişik qulağında 30-a yaxın əzələ tapılar. Buna görə qulaqlarını çox sürətli bir şəkildə səsin gəldiyi istiqamətə çevirə bilərlər. Pişiyin qulaqları, saniyədə 25.000-ə qədər çatan səs üstü tezliklərə həssasdır.

Artımı[redaktə | əsas redaktə]

Ümumiyyətlə evcil pişiklər 7-12 ayda cinsi yetkinliyə çatar. Hamiləlik müddəti pişikdən pişiyə dəyişsə də ortalama 57-70 gündür və doğum ümumiyyətlə 2 saat qədər sürər. Dişi pişik ortalama 1-5 bala doğurar. Yeni doğulmuş pişik balalarının gözləri bağlı, qulaqları inkişaf etməmiş və qoxu hiss etmə duyğuları əskikdir. Dişi pişik normal şərtlər altında ildə üç dəfə hamilə qaldığından, bu heyvanların olduqca sadə və etibarlı bir əməliyyatla sonsuzlaşdırılması müasir cəmiyyətlərdə məşhurluq qazanmışdır.

İnsanlarla əlaqələri[redaktə | əsas redaktə]

Ev heyvanı kimi saxlanmasına əlavə, pişiklər beynəlxalq xaz sənayəsi tərəfindən[1] palto, papaq, yorğan, və oyuncaq istehsalı;[2] dəri sənayəsi tərəfindən isə ayaqqabı, əlcək və musiqi ələtlər istehsalı üçün işlənilir[3] (bir ədəd palto üçün təxminən 24 pişik lazım).[4] Pişiklərin bu cür isitifadəsi ABŞ, Avstraliya və Avropa İttifaqı qanunlara ziddir.[5]

Aylurofobiya[redaktə | əsas redaktə]

Aylurofobiya- (yunan: αἴλουρος (ailouros) - pişik; φόβος (phóbos) - qorxu) pişiklərə qarşı olan davamlı qorxu. Bu söz həmçinin pişiklərə qarşı olan nifrət üçün işlənilir.[6]

Tarix, mifologiya və din[redaktə | əsas redaktə]

Qədim Misir[redaktə | əsas redaktə]

Qədim Misirlilər tərəfindən mumuiyalandırılan pişik

Qədim Misirdə pişiklər müqəddəs heyvan sayılırdı. Bast adlı tanrı nadir halda pişik, bəzən isə aqressiv olaraq şir şəkildə təsvir olunurdu.[7] Pişikləri öldürmək qəti qadağan idi və qədim yunan tarixçisi Herodot yazdığına görə, ev pişiyi öləndə bütün ailə qaşlarını qırxıb matəm eləməli idi. Ailələr pişiklərinin meyitlərini müqəddəs Bubastis şəhərinə aparırdılar. Orda, pişiklərin meyitlərini balzamlamış, müqəddəs saxlanılma yerlərdə salırdılar.[8]

Şərqi Asiya[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiya, Hokkaydo. Maneki neko (oktyabr 2004)

Yaponiyaya pişiklər VI əsrdə gətirilib və İmperator tərəfindən verilə bilən ən yüksək mükafat sayılırdı. Orda pişiyin insana kömək etəyi haqqında bəhs edən əfsanənin bir neçə variantı mövcud. Maneki neko adlı farfor və ya saxsıdan hazırlanan, sağ əli qardırılmış pişik heykəlciki orda pullu bəxti qətirdiyini sayılır.[9]

Çində Sun sülaləsi dövründə siçovul tutmaq üçün uzun saçlı pişiklər, ev heyvanları kimi isə şir pişik adlandırılan sarı və ağ saçlı pişiklər populyar idilər.[10]

İslam[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd peyğəmbərin Müezza adlı bir pişiyi var idi. Müezzanın xatirinə pişiklər məscidə girə bilən tək heyvandır.

Mövhumatlar[redaktə | əsas redaktə]

Bir sıra mədəniyyətlərdə pişiklərlə bağlı mövhumat mövcud. Bunun misalları qara pişilərin insanın yolu keçəndə ona uğursuzluğu gətirdiyi və pişiklərin cadugərlər tərəfindən güclərini artırmaq üçün istifadə etməkləridir. Müasir zamanda Belçikanın İpr şəhərində orda orta əsr dövründə öldürülən pişiklər Kattenstut (pişik paradı) mərasimdə anılır.[11]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "What Is That They're Wearing?". Humane Society of the United States. 1 dekabr 2006 tarixində arxivləşdirilib.
  2. (2002) A Primer on Animal Rights: Leading Experts Write about Animal Cruelty and Exploitation. Lantern Books.
  3. "Japan: Finale for the world's most elegant use of a dead cat". The Independent. 15 November 1997. https://www.independent.co.uk/news/japan-finale-for-the-worlds-most-elegant-use-of-a-dead-cat-1294096.html.
  4. "EU proposes cat and dog fur ban". BBC News (British Broadcasting Corporation). 20 November 2006. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6165786.stm.
  5. Ikuma, Carly "EU Announces Strict Ban on Dog and Cat Fur Imports and Exports". HSUS.org. Humane Society International (27 June 2007). 17 fevral 2009 tarixində arxivləşdirilib.
  6. Bartleby: Ailurophobes and Other Cat-Haters Archived 23 December 2017 at the Wayback Machine.
  7. Mason, I. L. (1984). Evolution of Domesticated Animals. Prentice Hall Press. ISBN 978-0-582-46046-1.
  8. Clutton-Brock, J. (1999). "Cats", A Natural History of Domesticated Mammals, Second, Cambridge: Cambridge University Press, 133–140. ISBN 978-0-521-63495-3.
  9. Shizuko Mishima. "Manekineko: Japanese Lucky Cats". Japan Travel. About.com. 19 may 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyun 2010.
  10. Gernet, Jacques (1962). Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276. Translated by H.M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0
  11. "Are Black Cats Really Bad Luck? [Hoax"]. SocialNewsDaily.com (29 October 2015). 22 dekabr 2015 tarixində arxivləşdirilib.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Ev pişiyi ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikinövlərdə Ev pişiyi ilə əlaqəli məlumatlar var.