Kəpənəklər

Kəpənəklər (lat. Rhopalocera) — heyvanlar aləminin buğumayaqlılar tipinin həşəratlar sinfinin pulcuqluqanadlılar dəstəsinə aid heyvan yarımdəstəsi.

Kəpənəklər müxtəlif böyüklükdə olur. İki cüt pərdəşəkilli qanada malikdir. Ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri qanadlarının müxtəlif rəngli pulcuqlarla örtülü olmasıdır. Onları əlvan edən bu pulcuqlardır.

Yetkin fərdlərdə ağız sorucu, tırtıllarda isə gəmiricidir. Əksəriyyəti çiçək şirəsi (nektarı) ilə qidalanır. Kəpənəklərdə duyğu orqanları, xortum, gözlər və bığcıqlar yaxşı inkişaf etmişdir. Gözləri əksərən fasetlidir.

İstənilən yerdə tək-tək və ya topa halında yumurta qoyurlar. Yumurtaları müxtəlif böyüklükdə və rənglərdə olur. Cücülər sinfində yalnız kəpənəklərin sürfələri tırtıl adlanır.

Kəpənəklərin qanadları üzərində yüksək və aşağı tondakı səsləri fərqləndirə bilən qulaqları var. Beləliklə yaxınlarındakı quşları və digər canlıları hiss edə bilirlər. 1912-ci ildə ilk dəfə kəpənək qulaqları təsbit edilənə qədər alimlər kəpənəklərin qulaqlarının olmadığını sanırdılar, lakin inkişaf edən araşdırma texnikaları ilə, kəpənəklərin əslində çox həssas qulaqlara sahib olduqları təsbit edildi.İngiltərə Bristoldan tədqiqatçı Kathleen Lucas tərəfindən aparılan yeni bir araşdırma nəticəsinə görə, Mavi Morpho adı verilən (Morpho peleides) bir kəpənək növünün qanadlarının aşağı tərəfində, maraqlı və qəribə görünüşlü bir cüt timpanal membran (eşitmə pərdəsi) təsbit edildi. Səs dalğaları bu pərdələrə çatdıqda əmələ gətirdikləri titrəşmələr, sinir xəbərdarlıqlarına çevrilərək dərhal yaxınındakı eşitmə orqanlarına çatdırılır. Bu xəbərdarlıqlar sinir hüceyrələri tərəfindən alınır.

Kəpənəklərin qanadlarında olan bu səs qəbul edici orqanlar, aşağı tondakı səslərə daha çox həssasdırlar. Yüksək və aşağı tondakı səsləri fərqləndirə bilmələri sayəsində ətraflarındakı təhlükələri asanlıqla qəbul edə bilirlər, məsələn bir quş hücumuyla qarşı-qarşıya qalmadan quşun qanad çırpmasıyla yaranan aşağı tondakı səsləri hiss edə bilirlər.

Kəpənəklər quşun ötməsi ilə yaranan yüksək tondakı səslərdən, quşun hələ hücuma keçmədiyini, amma onun diqqətini çəkməmək üçün qanadlarını bağlı saxlayaraq özünü kamuflyaj etməsi lazım olduğunu anlaya bilirlər.

Kəpənəklərin xüsusiyyətləri

Bütün həşəratlarda olduğu kimi, bədən də üç hissəyə bölünür: baş, toraks və qarın. Toraks hər birində bir cüt ayağı olan üç seqmentdən ibarətdir. Uzun xortumları çiçəklərdən nektar içmək üçün istifadə edilmədikdə qıvrıla bilər.

Kəpənəklərin demək olar ki, hamısı gündüz aktivdir, nisbətən parlaq rənglərə malikdir və istirahət zamanı qanadlarını bədənlərinin üzərində şaquli şəkildə saxlayır. Bu xüsusiyyətlər onları güvələrin əksəriyyətindən fərqləndirir; güvələr əsasən gecə uçur, çox vaxt maskalanmış rəngə malik olur və qanadlarını ya səthə yayaraq, ya da bədənlərinə sıx qatlayaraq saxlayırlar. Bununla belə, bəzi gündüz uçan güvə növləri, məsələn kolibri hafı, bu qaydalara istisna təşkil edir.

Kəpənəklərin sürfələri (tırtıllar) qidalarını, əsasən yarpaqları kəsmək üçün istifadə etdikləri güclü mandibulalara malik sərt başa sahibdir. Onların bədəni silindrik olub qarın hissəsində on seqmentdən ibarətdir və adətən 3–6-cı və 10-cu seqmentlərdə qısa yalançı ayaqlar yerləşir; döş hissəsindəki üç cüt həqiqi ayağın hər biri isə beş seqmentlidir. Bir çox tırtıllar yaxşı maskalanmış olur; digərləri isə parlaq rənglərə və qida bitkilərindən əldə edilən toksik maddələr daşıyan tikanvari çıxıntılara malik olur. Pup mərhələsi, güvələrdən fərqli olaraq, kokonla örtülmür.

Ümumiyyətlə, bir çox kəpənək növündə cinsi dimorfizm mövcuddur. Kəpənəklərin əksəriyyətində cinsin müəyyənləşməsi ZW sistemi ilə baş verir; bu zaman dişilər heteroqametik (ZW), erkəklər isə homoqametik (ZZ) olur.

Kəpənəklərin də digər həşəratlarda olduğu kimi bədənlərinin ətrafını əhatə edən skeletləri var. Bu xarici skelet yumşaq toxuma ilə bağlı olan bərk təbəqələrdən ibarətdir və zirehli paltara bənzəyir. Bu bərk təbəqə “xitin” maddəsindən ibarətdir. Bu təbəqənin əmələ gəlməsi son dərəcə maraqlı proses nəticəsində baş verir. Məlumdur ki, kəpənək tırtılları çox hərtərəfli metamorfoz prosesi keçir. Tırtıl əvvəlcə pup olur, daha sonra kəpənəyə çevrilir. Bu dəyişmə prosesi boyu qanadlarda, bığcıqlarda, ayaqlarda və digər orqanlarda kiçik dəyişikliklər meydana gəlir. Uçuş əzələləri, qanadlar kimi fərqli mərkəzlərdəki hüceyrələr dəyişikliyin hər mərhələsində özlərini bir daha nizama salırlar. Bundan başqa bu dəyişikliklərlə birlikdə bədəndəki hər sistem də – həzm sistemi, ifrazat sistemi və tənəffüs sistemi- dəyişiklik keçirir. Kəpənəklərin eynilə qanadlarındakı kimi malik olduqları bu rəng və naxış müxtəlifliyi milyon illər ərzində mühitə uyğunlaşma nəticəsində yaranmışdır.