Nordman apollonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Nordman apollonu
}}
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:İlkağızlılar
Ranqsız:Ecdysozoa
Tip:Buğumayaqlılar
Sinif:Həşəratlar
Dəstə:Pulcuqluqanadlılar
Yarımdəstə:Ditrysia
Fəsiləüstü:Gündüz kəpənəkləri
Fəsilə:Yelkənqanadlılar
Cins:Parnassius
Növ: Nordman apollonu
Elmi adı
Parnassius nordmanni Linn., 1758
Mühafizə statusu
Status iucn3.1 CR.svgen:Critically endangered species
Son həddə çatmışlar
Critically Endangered (IUCN 3.1)
BTTSMB  ???
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı

Nordman apollonu (lat. Parnassius nordmanni) — yelkənqanadlılar[1] fəsiləsinin parnassius cinsinə aid kəpənək növü. Qafqazın yüksək dağ endemikidir.

Qısa təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Qanadları açıq halda 70-94 mm-dir. Bədəninin üzəri qara, yanlardan isə iki cərgə qırmızı ləkə keçir. Qanadları ağ, bəzən isə krem rəngində olub, zirvədə şəffafdır. Onların xarici kənarı boyu ağ ləkəli, enli boz zolaq keçir. Üst qanadlar üzərində 5 qara ləkə, alt qanadlar üzərində isə qara haşiyəli 5 qırmızı ləkə vardır. Qırmızı və qara ləkələrin yeri çox dəyişkəndir. Alt qanadlar dairəvidir. Yenicə pupdan çıxmış kəpənəklərdə qanadlar əvvəlcə sarımtıl olur. Bədən nəzərəçarpacaq dərəcədə tüklüdür. Bığcıqları qara toppuzludur.[2]

Yayıldığı yer[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqazın alp yüksəklikləri (Şahdağ massivi, Bazardüzü, Babadağ, Quton), dəniz səviyyəsindən 3000 m və daha yuxarı.Cənubi və Orta Avropa, keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsinin cənubu, Qafqaz, Orta Asiya, Qazaxıstan, Qərbi, CənubuŞərqi Sibir. Azərbaycanda- Kiçik və Böyük Qafqazın dağ və dağətəyində (Göygöl, Dərələyəz, Zəngəzur dağ silsiləsinin cənub yamaclarında, Əsgəran rayonunun Topxana meşəsinin kənarlarında və Zaqatala Dövlət Qoruğunun subalp zonasında) rast gəlinir.[3]

Yaşadığı yer[redaktə | əsas redaktə]

Daşlı və müxtəlif otlu alp yamacları, yüksək dağlıq otlaqları – yaylaqlar.

Sayı[redaktə | əsas redaktə]

Olduqca azsaylı növdür.

Ekologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Kəpənəklər avqustda uçuşur, bu vaxtda da yumurta qoyulur. Tırtıllar Corydalis cinsindən olan bitkilərin yarpaqları ilə avqust – sentyabrda qidalanır, sonradan qışlamaya gedib, gələn ilin may – iyun aylarında inkişafını başa vurur. Puplaşma daşların altında, qaya çatlarında və s. sığınacaqlarda olur. İldə bir nəsil verir. Kəpənəklər və tırtıllar cücüyeyən quşlar və sürünənlər üçün yeməli deyil.

Sayının dəyişilmə səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Kəpənəklərin tutulması, yüksək dağ otlaqlarında, yaylaqlarda davarın otarılması kəpənəkləri yemdən – nektarlı otlardan məhrum edir.

Zəruri qorunma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Kəpənəklərin tutulmasını qadağan etmək, heyvan otarılmayan sahələr təşkil etmək lazımdır[4]

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Növün yayıldığı təbii biotopların məhv edilməsi. Bu biotopların mal-qara tapdağına, şumlanaraq əkin sahələrinə çevrilməsi, ot örtüyünün müntəzəm olaraq biçilməsi. Kəpənəklərin yaşadığı ərazilərin insanların yaşayış məskənlərinə çevrilməsi. Bu növ zəif miqrasiya qabiliyyətinə malik olduğundan onun bu və ya digər yaşayış yerlərində yox olması çox zaman geri dönməz bir prosesə çevrilir. Bəzi alimlərin fikrincə Avropanın düzən ərazilərində apollonun yox olması qlobal istiləşmə ilə də əlaqədardır. Son zamanlar müşahidə edilən isti qış fəsilləri apollonun tırtıllarının vaxtından əvvəl qışlamadan çıxmasına səbəb olur. Bu isə onların zəifləməsinə və məhvinə gətirib çıxarır. Apollonun həvəskar kolleksiyaçılar tərəfindən kütləvi surətdə tutulması da onun populyasiyasına mənfi təsir göstərir. [5]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013
  2. Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук, Баку, 1971, 24 с.;
  3. Коршунов Ю.П. Каталог булавоусых чешуекрылых (Lepidoptera, Rhopalocera) фауны СССР. Энтомологич.обозрение, т. LI, вып. 1 - 2, 1972, с. 136 - 154, 352 - 368.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Kürd sarıcası

Eyfema

Oleandr hafı

Kəlləşəkilli haf

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Rusca-Azərbaycanca zooloji terminlər lüğəti. Bakı, Elm, 2005
  2. Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013
  3. Эффенди Р.М. Высшие чешуекрылые Азербайджана. Автореф.дис.канд.биол.наук, Баку, 1971, 24 с.;
  4. Weiss, J.C., 1999. The Parnassiinae of the World. Part 3. Hillside Books, Canterbury, UK, p. 137-236..
  5. Azərbaycanın Qırmızı Kitabı, Bakı, II cild, 2013