Latrodectus

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Latrodectus
Latrodectus hesperus
Latrodectus hesperus
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Buğumayaqlılar
Yarımtip: Xeliserlilər
Dəstə: Hörümçəklər
Yarımdəstə : Araneomorf hörümçəklər
Fəsilə: Theridiidae
Cins: Latrodectus
Elmi adı
Latrodectus
Ualkener, 1805
[1]

Latrodectus Theridiidae ailəsinə məxsus bir hörümçək cinsidir, onlardan bir çoxu qaradul (azərbaycan dilində qaraqurd) olaraq adlandırılır.  Şimali Amerika ərazisində yayılmış (L. mactans, L. hesperus, və L. variolus) və Avstraliyada yayılmış qırmızıqarın hörümçəyi (Latrodectus hasseltii) ilə birlikdə dünyada yayılmış 31 növü qeydə alınmışdır. Növləri ölçü cəhətdən müxtəlifdir. Bir çox hallarda dişi parlaq-qara rəngli və qarın nahiyəsinin alt hissəsində adətən qırmızı rəngdə qum-saatına oxşar işarəylə seçilir

Olduqca güclü nevrotoksin olan latroksin adlı zəhərə sahibdirlər hansı ki, bu zəhər latrotoksizm adlı xəstəliyə səbəbiyyət verir. Dişilərin olduqca böyük zəhər vəzləri vardır və sancmaları insanlar da daxil olmaq üzrə iri onurğalılar üçün zərərlidir. Adlarının pis hallanmalarına baxmayaraq, Latrodectus sancmaları nadir hallarda ölümcül ola və ya nadir hallarda ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Yanlızca dişi fərdlərin sancması insanlar üçün təhlükəlidir.

Xarakteristikası[redaktə | əsas redaktə]

Dişilər adətən tam yetkinliyə çatdıqlarında tünd qəhvəyi rəngdə və ya parlaq-qara rəngdə olur. Adətən qarın nahiyəsində (alt hissəsində) qırmızı rəngdə va ya narıncı rəngdə qum saatına oxşar işarə vardır, digər növlərində başqa cür işarələrə sahib olurlar və ya heç bir işarəyə sahib olmurlar. Erkək qaraqurd hörümçəyinin qarnının dorsal (üst hissə) tərəfində bir zolağa qədər uzanan cizgilər və ya nöqtələr olur və bala hörümçəklər daha çox erkək "valideynə" oxşardır. Bir neçə dişi növləri açıq qəhvəyi rənglidir və bəzi növlərin isə heç işarələri yoxdur. Qaraqurd hörümçəyinin bədən uzunluğu 3-10 millimetr arasıdır (0.12–0.39 en), bəzi dişi növlərin bədən uzunluğu 13 millimetr (0.51 en) ola bilər.[2]

Davranışı[redaktə | əsas redaktə]

Bu növlər arasında seksual kannibalizmin yayılmasına əsasən hansı ki, dişilərin erkəkləri yeməsi, məhz buradan ilham alınaraq adı qaradul (azərbaycanca qaraqurd digər bütün dillərdə qaradul olaraq adlandırılır) adlandırılmışdır.[3] Bu davranış döllərin həyatda qalam şansını artıra bilər;[4] amma bəzi növlərin dişiləri bu davranışı nadirən göstərir və seksual kannibalizmin mövcudluğunun sənədləşdirilmiş sübutlarının çoxu erkəklərin qaça bilmədiyi  laboratoriya mühitində qeydə alınmışdır. Erkək qaraqurd hörümçəkləri özünün yeyilməməsi üçün dişisinin artıq qidalanıb-qidalanmamış olduğunu müəyyən edərək cütləşməyə meyillidirlər. Onlar dişinin qidalanıb-qidalanmadığını tordakı kimyəvi siqnallar vasitəsi ilə hiss edə bilirlər. [5]

Theridiidae ailəsinin digər üzvləri kimi, qaraqurd hörümçəkləri qarışıq, dolaşıq, yapışqan ipək lifləri ilə tor qururlar. Qaraqurd hörümçəkləri, adətən heyvanların açdığı kiçik oyuqlarda, tikinti açıqlıqlarının ətrafında, və ya odunluq yerlərdə, yerə yaxın, qaranlıq və narahat edilməyən bölgələrdə yuva qururlar. Qapalı yuvalar masa altı, mebel və ya zirzəmi kimi qaranlıq və narahat edilməyən yerlərdədir.[6] Hörümçək yuvanın mərkəzində başı aşağı vəziyyətdə durub həşəratların gəlib səhvən tora ilişməsini gözləyir. Tora ilişdikdə hörümçək tez həşərat özünü xilas etmədən əvvəl onu tora bağlayar və sancar. Qidalanmaq üçün ağzı ilə ova həzm edici şirə buraxar və bu şirə həşaratı içini mayələşdirər və kapilyar axışı ilə hörümçək qidalanar.[7][8] Onların ovu milçəklər, ağcaqanadlar, çəyirtkələr, böcəklər və tırtıllar kimi kiçik həşəratlardan ibarətdir. Hörümçək  təhlükə hiss edərsə, tez bir ipək ilə yerə enər. Digər tor-toxuyucularda olduğu kimi, bu hörümçəklərin zəif görmə qabiliyyətinə sahibdirlər, tora ilişən ovu tapmaq üçün və ya böyük təhlükənin yaxınlarda olduğunu tordakı onlara çatan vibrasiya siqnalları bildirir. Qaraqurd hörümçəyi tutulduğunda potensiyal təhlükə qarşısında sancmaq yerinə ölü rolu və ya çırtma ipək oynamağı seçər; sancmalar yalnızca kaça bilmədikləri zaman meydana çıxır. İnsanların zərər görməsi çox vaxt hörümçəyin istənmədən sıxışması və ya sıxışma vəziyyətində müdafiyə sancmalarından  meydana gəlir.

 Test edilmiş bir çox tədqiqatlarda Latrodectus hesperus hörümçəyinin torunun gərginlik müqaviməti və digər xüsusiyyətləri araneids hörümçəyinin torunun xususiyyətləri ilə oxşar olduğu müəyyən edilmişdir. Gərginlik müqaviməti üç növ ipdə 1000 MPa (meqa pasqal) olduğu ölçülmüşdür. Əvəlki tədqiqatlarda Nephila edulis aid olan ipin gərginlik müqaviməti 1290± 160 MPa olaraq qeydə alınmışıdı.[9] Hörümçək ipinin gərginlik müqaviməti eyni incəlikdə poladla müqayisə edilə bilər. Poladın sıxlığının hörümçək ipindən altı dəfə çox olmasına baxmayaraq, ip eyni ağırlıqdakı poladdan daha güclüdür.

Steatoda cinsinin növləri səhvən qaraqurd hörümçəyi olaraq bilinir ancaq bu səhvdir. Steatoda cinsinin növləri insanlar üçün zərərsizdir.

Taksonomya[redaktə | əsas redaktə]

Erkək L. elegans Yaponya
L. hesperus işarətləri
L. hesperus 
 L. geometricus hörümçəyi ventral hissəsində qum-saatına bənzər işarə 
L. geometricus dorsal hissəsindən görünüşü
L. hesperus yumurta kisəciyi ilə birlikdə

İyul 2017-ci ildən bəri Dünya Hörümçək Kataloqu aşağıdakı növləri qəbul edib.[1]

  • Latrodectus antheratus (Bedkok, 1932) – Paraqvay, Arqentina
  • Latrodectus apicalis Batler, 1877 – Qalapaqus adası.
  • Latrodectus bishopi Kesten, 1938 – ABŞ
  • Latrodectus cinctus Blekuall, 1865 – Kabo-Verde, Afrika, Kuveyt, Iran
  • Latrodectus corallinus Abalos, 1980 – Arqentina
  • Latrodectus curacaviensis (Müller, 1776) –Antiller adaları, Cənubi Amerika
  • Latrodectus dahli Levi, 1959 – Morokkodan Mərkəzi Asiyaya qədər
  • Latrodectus diaguita Karkavallo, 1960 – Arqentina
  • Latrodectus elegans Thorell, 1898 – Hindistan, Myanmar, Çin, Yaponya
  • Latrodectus erythromelas Şmit & Klaas, 1991 – Hindistan, Şri-Lanka
  • Latrodectus geometricus C. L. Kox, 1841
  • Latrodectus hasselti Torell, 1870 – Cənub-Şərqi Asiya, Avstraliya, Yeni Zelandiya
  • Latrodectus hesperus Kamberlin və Ivie, 1935 – Şimali Amerika, İsrail
  • Latrodectus hystrix Simon, 1890 – Yemen, Sokotra
  • Latrodectus indistinctus O. Pickard-Kembric, 1904 – Namibiya, Cənubi Afrika
  • Latrodectus karrooensis Smithers, 1944 – Cənubi Afrika
  • Latrodectus katipo Paul, 1871 – Yeni Zellandiya
  • Latrodectus lilianae Melic, 2000 – Spain, Algeria
  • Latrodectus mactans (Fabrikius, 1775) – Şimali Amerika
  • Latrodectus menavodi Vinson, 1863 – Madaqaskar, Komor adaları, Aldabra
  • Latrodectus mirabilis (Holmberq, 1876) – Arqentina
  • Latrodectus obscurior Dahl, 1902 – Kabo Verde, Madaqaskar
  • Latrodectus pallidus O.Pikard-Kembric, 1872 – Kabo-Verde, Libya Mərkəzi Asiya
  • Latrodectus quartus Abalos, 1980 – Arqentina
  • Latrodectus renivulvatus Dahl, 1902 – Afrika, Saudi Arabia, Yemen, Iraq
  • Latrodectus revivensis Şulov, 1948 – İsrail
  • Latrodectus rhodesiensis Mekey, 1972 – Cənubi Afrika
  • Latrodectus thoracicus Nikolet, 1849 – Çili
  • Latrodectus tredecimguttatus (Rossi, 1790) Aralıq dənizi ilə Çin arası
  • Latrodectus variegatus Nikola, 1849 – Çili, Arqentina
  • Latrodectus variolus Uolkener, 1837 – ABŞ, Kanada

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Qaraqurd hörümçəkləri Antaraktida xaric olmaqla dünya üzrə yayılmışdır. [10] Qırmızıqarın qaraqurd hörümçəyi (Latrodectus hasselti). əsasən Şərqi Avstraliya ərazisinə endemikdir.

Sancması[redaktə | əsas redaktə]

Zəhərindəki latrotoksinin mövcudluğuna görə bu növlərin sancması insanlar üçün potansiyal təhlükələrə və latrotoksizm adlanan əzələ ağrıları, abdominal kramplar, hiperhidroz, taxikardiya və əzələ sapzmları kimi sistematik effektlərə səbəb ola bilər.[11]. Simptomları 3-7 gün və bəzən də həftələrlə dəvam edə bilər[12]

ABŞ-da hər il 2200 insanın qaraqurd hörümçəkləri tərəfindən sancılması qeydə alınır ancaq, şoxsunun tibbi müdaxiləyə ehtiyacı olmur. Bir çox sancmalarda zəhər injeksiya edilmir və bu sancmalar "quru" sancma adlanır. Hər il 12 sancma ciddi hesab olunur və həmçinin 100 ildir ölüm halları qeydə alınmayıb. Qaraqurdlar xüsusi ilə aqresiv hörümçəklər deyildir və narahat edilmədikləri müddətcə insanları nadirən sancarlar.[13]

Yayqın inanışın əksinə qaraqurd tərəfindən sancılan biri elə də ciddi xəsarət almaz və ölüm halı baş verməz. Ölümcül sancmalar 20-ci əsrin başlarında ən çox Latrodectus tredecimguttatus adlı növün sancmaları olaraq qeydə alınıb.[14]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 "Gen. Latrodectus Walckenaer, 1805", World Spider Catalog, Natural History Museum Bern, İstifadə tarixi: 2016-01-28
  2. "Black Widow Spiders". Orkin Pest Control. İstifadə tarixi: 19 June 2017.
  3. Breene, R. G.; Sweet, M. H. (1985). "Evidence of insemination of multiple females by the male Black Widow Spider, Latrodectus mactans (Araneae, Theridiidae)" (PDF). The Journal of Arachnology. 13 (3): 331–335.
  4. "Male spiders let females eat them for kids' sake: Study". livescience. 23 December 2011. İstifadə tarixi: 23 December 2011.
  5. Baruffaldi, Luciana; Andrade, Maydianne C.B. (April 2015). "Contact pheromones mediate male preference in black widow spiders: avoidance of hungry sexual cannibals?". Animal Behaviour. 102: 25–32. doi:10.1016/j.anbehav.2015.01.007.
  6. "Black Widow Spider - Facts, Bite & Habitat Information". Animal Corner. İstifadə tarixi: 4 November 2016.
  7. Eberhard, W G (2006). "The mystery of how spiders extract food without masticating prey" (PDF). Bulletin of the British Arachnological Society. 13 (9): 372–6.
  8. "Black Widow Spiders". National Geographic. 10 September 2010. İstifadə tarixi: 19 June 2017.
  9. Blackledge, T. A.; Swindeman, John E.; Hayashi, Cheryl Y. (15 May 2005). "Quasistatic and continuous dynamic characterization of the mechanical properties of silk from the cobweb of the black widow spider Latrodectus hesperus" (PDF). Journal of Experimental Biology. 208 (10): 1937–1949. doi:10.1242/jeb.01597.
  10. Drees, Bastiaan M.; Jackman, John A. (1999). "Mud Daubers". Field Guide to Texas Insects. Gulf Publishing Company. ISBN 978-0-87719-263-3. 12 July 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 July 2007.
  11. Ushkaryov, YA; Rohou, A; Sugita, S (2008). "alpha-Latrotoxin and its receptors". Handbook of experimental pharmacology. Handbook of Experimental Pharmacology. 184 (184): 171–206. doi:10.1007/978-3-540-74805-2_7. ISBN 978-3-540-74804-5. PMC 2519134. PMID 18064415.
  12. Peterson, ME (November 2006). "Black widow spider envenomation". Clinical techniques in small animal practice. 21 (4): 187–90. doi:10.1053/j.ctsap.2006.10.003. PMID 17265903.
  13. Why Black Widow Spider Venom Is So Potent. By Jennifer Viegas, Discovery News January 6, 2015
  14. Bettini, S (1964). "Epidemiology of latrodectism". Toxicon. 2 (2): 93–102. doi:10.1016/0041-0101(64)90009-1. PMID 14301291.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Latrodectus ilə əlaqəli mediafayllar var.