Ontogenez

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
HumanEmbryogenesis.svg

Ontogenez (yun. οντογένεση: ον – varlıq + γένεση) — yaranma, doğulma.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Hər bir canlının dünyaya gəldiyi vaxtdan ölənə qədər keçirdiyi dövr postnatal ontogenez adlanır. Ontogenezin mənası fərdi inkişaf deməkdir. Cinsiyyətli çoxalan orqanizmlərdə fərdi inkişaf-ontogenez mayalanmış yumurta hüceyrəsindən-ziqotdan başlayır. Bu insanda yumurta hüceyrəsinin mayalandığı andan başlayaraq orqanizm ölənədək davam edir. Ontogenezi 2 dövrə bölmək olar:bətndaxili dövr və bətnxarici dövr-postembrional inkişaf.

Orqanizm nəsillərinin əmələ gəlməsində iştirak edən cinsi hüceyrələrdir.Bunlar kişi cinsiyyət hüceyrəsi spermatozoid və qadın cinsiyyət hüceyrəsi yumurtahüceyrədən ibarətdir. Kişi və qadın cinsiyyət hüceyrələri mənsub olduğu orqanizmin bütün irsi əlamətlərini özündə gəzdirən hüceyrələrdir. Cisiyyət hüceyrələri meyoz yolla çoxalır. Mayalanmış yumurtaya ziqota deyilir. Hamiləlik dövrü 280 gün və ya 10 qəməri ay olur.Hamiləlik dövrü əsasən ilk günləri qadın çox diqqətli,məsuliyyətli olmalıdır,həyat rejiminə,gigyenasına, qidalanmasına çox ciddi fikir verməlidir.Bu dövrdə qadın spirtli ickilərdən,siqaretdən,narkotok maddələrdən müxtəlif kimyəvi preparatlardan,dərmanlardan və kosmetik maddələrədən qəti istifadə etməməlidir. Rüşeymin inkişaf etdiyi 8 həftə ərzində əsas orqanlar əmələ gəlir.

İnsan doğulduqdan sonrakı dövrdə, yəni postnatal inkişaf mərhələlərində onun - orqan və toxumaları böyüyür, mürəkkəbləşir və bədən forması inkişaf edir. İnsanın yaş dövrlərinə uyğun dəyişikliklər müəyyən qanunauyğunluqlara əsaslanır. Fizioloqlar insanın postnatal ontogenezinin aşağidaki yaş dövrlərinə bölünməsini təklif etmişlər: yenidoğulma 3-4həftə, südəmər 4həftə-1 yaş, məktəbəqədərdən qabaq -1-3yaş, məktəbəqədər -3-6 yaş, məktəbyaşı - 7, böyük məktəbyaşı - 12-18, gənclik-18-20, yetkin -21-55 yaş,ahıl dövr-56-74 yaş,qocalıq 75-90 yaş, uzunömürlük 90 yaşdan sonrakı dövr. Hər bir yaş mərhələsində insanların üç istiqamətdə inkişafı nəzərdə tutulur:anatomik-fizioloji, psixolojivə xarici mühitlə sıx bağlılıq. Böyük rus fizioloqu İ.M.Seçenov göstərdi ki,orqanizm xarici mühit olmadan yaşaya bilməz. Digər canlılardan fərqli olaraq ali varlıq olan insan 2 proqramın –bioloji və sosial proqramların nəzarəti altında böyüyüb inkişaf edir.

Başqa canlılardan fərqli olaraq,insan orqanizmi mürrəkəb quruluşa malikdir.Onu təşkil edən orqan və toxumalar bu və ya digər funksiyaları icra edir. İnsan orqanizmi aşağıdakı sistem və aparatlardan ibarətdir:İstinad-hərəkət aparatı, qan sistemi, ürək-damar sistemi, tənəffüs sistemi, həzm sistemi, sidik-cinsiyyət sistemi,daxili sekresiya vəziləri,duyğu orqanı sistemi, sinir sistemi. Hüceyrə haqqında elm sitologiya adlanır. Hüceyrələr müxtəlif formaya, ölçüdə və funisiyaya malik olmalarına baxmayaraq onların ümumi quruluş planı prinsip etibarilə eynidir.Yəni, bir hüceyrə bir-biri ilə sıx əlaqədar olan 2 əsas hissədən-nüvədən və sitoplazmadan təşkil olunmuşdur.Toxumalar orqanın quruluş əsasıdır-histologiya. Morfoloji, fizioloji xüsusiyyətinə görə toxumalar aşağıdakı qruplara bölünür: 1) epitel; 2) birləşdirici; 3) əzələ; 4) sinir.Canlı orqanizmin başlıca funksiyası maddələr və enerji mübadiləsidir ki, tənəffüs, qidalanma, böyümə,çoxalma,hərəkət və s. kimi bütün qalan funksiyalar da bununla bağlıdır.Funksiyaların normal yerinə yetirilməsi üçün orqanizmin daxili mühitinin nisbi sabitliyi vacibdir ki, buna da homeostaz deyilir. Orqanizmdə funksiyaları tənzim etməklə homeostazın saxlanılmasını, onun göstəriciləri olan bioloji sabitlərin (məsələn ürək 1 dəq 70-75 dəfə vurur, arterial təzyiq civə sütununun 120/80 mm –ə bərabərdir) tənzim edilməsi mümkündür.

Məlumdur ki, fərdi inkişaf orqanizmin genotipi ilə idarə olunur. Genlər valideynlərdən övladlara cinsiyyət hüceyrələri ilə keçir. Genlər müəyyən zülalların sintezini təmin edir. Əlamətləri yaradan isə 20 cür amin turşusunun müxtəlif uzlaşmaları sayəsində həddən artıq mövcud olan müxtəlif zülallardır. Canlıların bir-birindən müxtəlif əlamətləri ilə fərqlənməsi əsasən zülal tərkibinin müxtəlifliyi ilə müəyyənləşir. Zülalların sintezini idarə edən genlər isə xromosomların tərkib hissələrini təşkil edən DNT molekullarının müəyyən sahələrindən ibarətdir. Deməli, fərdi inkişaf və onun bütün mərhələləri orqanizmin genotipində proqramlaşmışdır.Mayalanmış bir yumurta hüceyrəsi elə böyük potensial imkana malikdir ki, ondan gələcək tam bir orqanizmin bütün toxumaları, orqanları və sistemləri meydana gəlir. Lakin bu imkanlar tədricən realizə olunur. Əgər genotipini təşkil edən genlərin hamısı eyni zamanda fəaliyyətə gəlmiş olsa, onda gərək ziqotdan bir anda yetkin bir orqanizm meydana gələydi. Lakin, genlər tədricən fəaliyyətə keçərək fərdi inkişafın bütün mərhələlərini idarə edir. Fərdi inkişaf genlərin fəaliyyətindən asılı olmasına baxmayaraq, xarici mühit şəraitinin bu prosesdə böyük rolu vardır. Bir virus, bir bakteriya və başqa bir mürəkkəb canlı öz böyüməsi və inkişafı üçün lazım olan maddələri tapmasa, o dünyaya gəldiyi anda məhv olar. Orqanizmlər həmin maddələri xarici mühitdən alır. Xarici mühitdə çoxlu miqdarda müxtəlif maddələr mövcuddur. Bunlardan hansılarının istifadə olunmasını da genlər idarə edir. Südlü inək öz nəslinə bol süd verməyi təmin edən genləri keçirir. Lakin bu genlərin funksiyasının realizə etmək dərəcəsi yemin miqdarı, keyfiyyəti, bir sözlə, bəslənilmə şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Eyni genlər şəraitindən asılı olaraq həm çox, həm də az süd əmələ gətirə bilir.

İlkin diferensiasiya[redaktə | əsas redaktə]

Məlumdur ki, heyvanlarda ilkin morfoloji diferensiasiya yumurtanın sitoplazmasının quruluşu və onun xarici qatı ilə (kortekale) müəyyənləşir. Məs, bəzi amfibilərdə və onurğasızlarda nüvəsi çıxarılmış yumurta hüceyrəsi aktivləşdirildikdən sonra blastula mərhələsinə qədər inkişaf etmək qabiliyyətini saxlayır. Korteks funksional olaraq diskretdir. Onun animal zonasından ektoderma, “boz oraqvarı” zonasından mezoderma və vegetativ zonasından entoderma inkişaf edir. Deməli, yumurta hüceyrə mayalanmaya qədər differensə olunmuşdur. Mayalanmadan sonra yumurtada daha dəqiq və incə diferensiasiya aşkar olunur. Bu da rüşeymin ilk mərhələdə inkişafını determinə edir. Mitoz bölünmədən meydana çıxmış blastomerlər eyni genoma malik olur. Lakin korteks sahəsinin və sitoplazmanın miqdarına görə eyni olmur. Bunun nəticəsində blastomerlər müxtəlif tərkibli sitoplazmaya malik olur. Elə ona görə də müxtəlif sitoplazma tərkibli blastomerdə eyni genlər yox, müxtəlif genlərin fəaliyyəti tənzim olunur və bununlada diferensiasiya baş verir. Deməli, diferensiasiya prosesində nüvə və sitoplazma qarşılıqlı əlaqədə olur və bu zaman yumurta hüceyrə sitoplazmanın və korteks qatının əvvəlcədən formalaşması ana orqanizmi genotipinin fəaliyyətinin nəticəsidir. Sitoplazmatik irsilik öyrənilən bölmədə ana irsiliyini sübut edən dəlillər göstərildiyi üçün burada bu haqda danışılmayacaq. Meyozdan sonra yumurta hüceyrədə ancaq haploid yığım xromosomların genləri saxlandığı halda, sitoplazmada diploid ana orqanizmin əmələ gətirdiyi gen məhsulları və ontogenezdə formalaşmış quruluş mövcud olur. Elə bunlar da yumurtanın ilkin inkişafını təmin edir. Bu maddə əvvəlcədən ana orqanizmi tərəfindən hazırlanmış məlumat RNT-dən ibarətdir. Həmin m-RNT rüşeymin inkişafının zülalın sintezi üçün matris ola bilər.

Məlumdur ki, onurğalı heyvanların oositlərində külli miqdarda m-RNT-si olur. Onun miqdarı somatik hüceyrələrdəkindən yüz və min dəfə çoxdur. Birinci meyotik bölünmədən əvvəl oosit 4 xromosom yığımına malik olur. Sitoplazmada külli miqdarda həlqəvi DNT molekul şəklində amplifikasiya olunmuş müvəqqəti plazmidlər meydana çıxır. Belə DNT molekullarından seqmentasiya əmsalı 45 olan r-RNT-lər traskripsiya olunur ki, bunlar da ribosom üçün işçi molekullardır. Oositlərdə həlqəvi DNT molekullarının meydana çıxma mexanizmi hələ məlum deyil. Yuxarıda göstərilənlərdən göründüyü kimi molekulyar genetikanın inkişafının fərdi inkişafın genetik mexanizmini öyrənməkdə böyük əhəmiyyəti olacaqdır.

EKSPRESSİVLİK VƏ PENETRANTLIQ[redaktə | əsas redaktə]

Eyni mutant gen ayrı-ayrı orqanizmlərdə müxtəlif dərəcədə öz effektini üzə çıxara bilir. Bu ontogenezin baş verdiyi xarici mühit şəraiti və onun genotipi ilə müəyyən olunur. Ontogenezdə genin fenotipik təzahürü əlamətin üzə çıxma dərəcəsini dəyişdirə bilir. Bu hadisə ekspressivlik adlanır. Məsələn, toyuqlarda “əsmə” resessiv mutasiya baş verir. Bu mutasiyaya görə homoziqot cücələrdə çox zəif əsənlərə və çox qüvvətli əsənlərə rast gəlinir. Həmçinin homoziqot mutantlar arasında bu əlaməti üzə çıxmayan və tam üzə çıxan fərdlər də olur. Bu hadisəyə penetrantlıq deyilir. Populyasiyada penetrantlıq tam və qismən müşahidə olunur. Penetrantlıq və ekspressivlik genotipində genlərin qarşılıqlı təsiri və genotipin xarici mühitin faktorlarına müxtəlif reaksiya ilə müəyyənləşir.

ONTOGENETİK ADAPTASİYA[redaktə | əsas redaktə]

Bütün canlılar uyğunlaşma xüsusiyyətinə malikdir. Uyğunlaşma prosesində hüceyrə və orqanizmin funksional xüsusiyyətləri dəyişilir. Təbii seçmənin təsiri altında formalaşmış genotip ontogenezdə baş vermiş şəraitdə orqanizmin irsi uyğunlaşmasını müəyyən edir. Xarici mühitin faktorları müxtəlif olduğundan və dəyişmədiyindən təkamül prosesində seçmə fərdi uyğunlaşmanın xüsusi mexanizmini yaratmışdır. Orqanizmin fərdi inkişaf prosesində onu əhatə edən xarici mühitin dəyişilən faktorlarına uyğunlaşmaq qabiliyyətinə ontogenetik adaptasiya deyilir. Ontogenetik adaptasiyanın sadə forması olan toxuma adaptasiyasına misal, infuzorlar müxtəlif toksiki məhsullarda və ya yüksək temperaturda saxlandıqda, onların bu faktorlara möhkəmliyinin artdığını göstərə bilərik. Ontogenetik adaptasiyanın daha yaxşı mexanizmi çox hüceyrəlilərdə, xüsusi heyvanlarda mövcuddur. Hər şeydən əvvəl buraya orqanizmlərin daxili mühitinin daimiliyin saxlanılmasını təmin edən fizioloji mexanizmi aid etmək olar. Həmin ontogenetik adaptasiyaya immunitet daxildir ki, bu da bütün orqanizmlərə aiddir. İmmunitet anadangəlmə (genotipik) və qazanılmış (fenotipik) ola bilər. Orqanizmə daxil olan kənar zülalın antigen təsirindən heyvanın qanında ona müvafiq antitellər əmələ gələrək, onun həmin antigenə qarşı möhkəmliyini artırır. Yoluxmaya qarşı immunoloji müdafiə mexanizminin səfərbər olunması ontogenetik adaptasiya mexanizminin əsaslarından biridir. İmmunitetə misal olaraq, ana və övlad qanının uyğunsuzluğuna səbəb olan rezus – faktoru göstərə bilərik. Əksər adamların eritrositləri makaka-rezus meymunların qanı ilə immunizmə olunmuş dovşanların qan zərdabı ilə aqqlyutinasiya olduğu halda, bəzi adamların eritrositləri həmin zərdabın təsirindən aqqlyutinə olunmur. Övlad antigeninə qarşı ana tərəfindən qanda antitellərin hazırlanması heyvanlar aləmində də geniş yayılmışdır. Ana orqanizmi belə immun reaksiyası ilə özünü döl genotipi ilə müəyyənləşən antigenlərdən qoruyur. Bu hadisənin genetik və immunoloji mexanizmini bilərək, nikah zamanı nəzərə almaqla və həmçinin hamiləlikdə balanın sağlamlığını qorumaq olar.

ONTOGENEZİN DİSKRETLİLİYİ[redaktə | əsas redaktə]

Ontogenez prosesində orqanizm tam sistem kimi mövcud olur. Odur ki, hər hansı əlamət və funksiyanın dəyişilməsi onunla əlaqədar olan hissələrə də təsir edir. Lakin fərdi inkişaf prosesində kəskin nəzərə çarpan fasiləlik də müşahidə edilir. Fərdi inkişaf prosesi qeyri-bərabər baş verir. Lakin bu zaman böyümə və diferensiasiyasının xarakterinin dəyişilməsini əks etdirən mərhələlərin keyfiyyətcə bir –birini əvəz etməsi baş verir. Ontogenezin diskretliyi heyvanlarda müəyyən olunmuş inkişafın kritik mərhələsində özünü göstərir. İnkişafda kritik mərhələ bəzi orqanizmlərdə və toxumalarda müəyyən edilmişdir. Hər bir orqan intensiv morfogenez anında kritik mərhələ keçirir. Bu dövrdə o, xarici mühitin faktorlarına çox həssas olur. Odur ki, xarici faktorlar orqanın kritik mərhələsində ona daha çox təsir edərək fenotipik dəyişkənlik yarada bilir. Orqanizmin müəyyən inkişaf mərhələsində (kritik mərhələdə) xarici mühitin hər hansı faktorunun təsiri altında baş verən qeyri-irsi fenotipik dəyişkənliklər morfoz adını almışdır. Bəzi morfozlar fenotipik olaraq mutasiyanı tam xatırladır. Belə morfozlar fenokopsiya adlanır. Fenokopsiyalar mutasiyaları yamsılayır, lakin irsən ötürülür. Belə ki, onlar somatik hüceyrələrdə baş verib, uyğunlaşma əhəmiyyətinə malikdir.

GENİN FƏALİYYƏTİNİ ÖYRƏNMƏKDƏ TRANSPLANTASİYA ÜSULUNUN MAHİYYƏTİ[redaktə | əsas redaktə]

Diferensiasiya olunan toxumaların qarşılıqlı əlaqəsinin xarakterini öyrənməkdə toxumaların transplantasiyası (köçürülməsi) üsulundan istifadə olunur. Məsələn, CpCp genotipi (dominant gen olub, ətrafları qısa olur) toyuqların embrounun ətraf başlanğıcı hissəsini normal rüşeyminə keçirdikdə qısa ətraflar inkişaf edir.Deməli, CpCp ətraf başlanğıcının inkişafı avtonomdur, yəni bu anomaliya toxumanın genotipi ilə müəyyən olunur. Lakin belə genotipli mutant embiriondan göz başlanğıcını (həmin gen pleytrop təsir göstərərək gözü kiçildir) normal rüşeymə köçürdükdə ondan normal gözlər inkişaf edir. Burada CpCp genotipli göz başlanğıcı toxuması avtonom deyildir, onun morfogenezi ətraf toxumanın genotipindən də asılıdır. Görünür ki, CpCp embrionlarında gözlərin inkişafı normal şəraitlə təmin olunmur.

Toxuma köçürməsində immunoloji toxuma uyğunsuzluğu çətinlik törədir. Bu çətinlik və ressipientin irsiyyəti ilə müəyyənləşir. Genlərlə determinə olunan uyğunluq və uyğunsuzluq cüt alternativ əlamətlərdir. Donorun dominant genləri ilə müəyyən olunan antigenlərin təsirindən ressipientdə əmələ gələn ressesiv antigenlər uyğunsuzluğa gətirib çıxarır. Köçürülmüş toxumanın birləşməsi üçün belə genin donorda və ressipientdə olması zəruridir. Məs, donorun genotipi AA və Aa olduqda toxuma birləşir, lakin aa olduqda uyğunsuzluq olduğundan toxuma birləşmir. Donorun toxuması aa olduqda ancaq genotipi aa olan ressipientin toxumasına birləşir. İmmunoloji toxuma uyğunsuzluğu cərrahlıq təcrübəsində insanlarda orqan və toxumaların köçürülməsini çətinləşdirir.

GENETİK PROSESƏ SİSTEMLİ NƏZARƏT[redaktə | əsas redaktə]

Ontogenezdə əlamətlərin genetik determinə olunmasına baxmayaraq, dəfələrlə qeyd etdiyimiz kimi, cinsiyyət və somatik hüceyrələrdə genetik proseslər avtonom deyildir, onlar orqanizm ilə bütünlüklə əlaqədardır. Genetikada nəinki gen-əlamət-orqanizm əlaqələri, həmçinin orqanizm-əlamət-gen kimi əks əlaqələr də müəyyən edilmişdir. Əks əlaqələrə, yəni orqanizm sisteminin genetik proseslərə təsirini sübut edən çoxlu faktorlar müəyyən edilmişdir:

  1. buna genotipin fenotipik realizə olunmasının sitoplazmasının quruluşundan və metobolitlərdən asılılığı; #genotipin reaksiya normasının üzə çıxmasının xarici mühit faktorlarından asılılığı;
  2. krossinqover və mutasiya tezliyinin orqanizmin yaşından, cinsiyyətindən və fenoloji vəziyyətindən asılılığı və s. aiddir.

Çoxhüceyrəli orqanizm mürəkkəb sistem olub, onda hər bir toxumanın hüceyrəsi nəinki genotipin nəzarəti altında, həmçinin o, müxtəlif sistemlərlə qarşılıqlı təsirdə və fəaliyyətdə olan toxumanın yaratdığı mühitin də nəzarəti altında olur. Bu mühit də genotipdən asılıdır və bir sistem kimi mövcuddur. Məsələn, təkhüceyrəli invitroda həyat şəraiti gecikdikdə bölünmə dayanır. Lakin hüceyrə qrupu götürüb və ya hüceyrə mühitinə bölünən hüceyrələr mühitindən məhlul əlavə etsək, bölünmə normal gedir. Deməli hüceyrənin bölünməsi üçün ona bənzər hüceyrələrin sintez etdiyi metabolitlərin mövcudluğu zəruridir. Hər bir toxuma hüceyrələr populyasiyasından ibarət olub, onların hər biri genetik olaraq bir-birindən fərqlənir. Bu onlarda fasiləsiz olaraq gedən irsi dəyişmələr nəticəsində baş verir. Bundan əlavə eyni toxumanın hüceyrələri hər anda mitotik bölünmənin müxtəlif mərhələlərində ola bilir. Görünür, orqanın funksional fəaliyyətindən asılı olaraq onun hüceyrələri və toxumaları tam orqanizmin işi ilə tənzim olunan sistem əmələ gətirir. Genetik proseslərə sistemli nəzarəti aşkar etməyin ən əsas üsullarından biri zülal sintezinin genetik mexanizminə hormonların təsirini öyrənməkdən ibarətdir. Hormonlar həmçinin meyotik aktivliyə stimulyaedici təsir göstərir və genlərin aktivliyini tənzim edir. Genetik prosesin sistemli nəzarəti hüceyrə və orqanizm səviyyəsində gedə bilir. Bu sahədə hələ məlum olmayan məsələlər çoxdur. Lakin genetikanın molekulyar səviyyədə inkişafı genlərin funksiyasını daha dərindən öyrənməyə ümid verir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]