Orenburq dəhlizi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Orenburq vilayəti
Kuvandık (Quandıq) rayonu
Qay rayonu

Kuvandık (Quandıq) dəhlizi və ya Orenburq dəhlizi (rus. Кувандыкский коридор, Оренбургский коридор, başq. Ҡыуандыҡ/Ырымбур коридоры, qaz. Қуандық/Орынбор коридоры (дәлізі)) — Başqırdıstan ilə Qazaxıstanı ayıran Orenburq vilayətinin Kuvandık (Quandıq) və Qay rayonları üçün işlənilən geosiyasi ifadə.

Bu ifadə akademik olaraq 2013-cü ildə ilk dəfə Pol Qobl iştədib.[1] Onun fikrincə, Başqırdıstannan Qazaxıstanın ümumi sərhədin mövcudluğu Başqırdıstan və başqa İdil Ural respublikaların (Başqırdıstan, Tatarıstan, Mordoviya, Çuvaşıstan, Mari El və Udmurtiya) Rusiya Federasiyasının tərkibindən çıxmağı ilə nəticələnə bilər. Onnan Ukraynalı araşdırmaçı Pavlo Pobed də həmfikirdir.[2] Halbuki, 6 İdel Ural respublikadan heç birində hazırda Rusiya Federasiyasının xarici sərhədlərinə çıxışı olmadığına görə, siyasətşunaslar və tarixçilər onların potensial müstəqillik qazanmasına şübhə ilə yanaşırlar.[3][4][5]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Tatarıstan Respublikasının Elmlər Akademiyasının Şihabetdin Mərcani adına tarix institutunun direktoru, Rafael Xəkimovun fikrinə görə bolşeviklər tatarlar ilə qazaxları ayırmaq məqsədi ilə Orenburq vilayətinə rusları, kazakları və ukraynalıları köçürdürdü:

<…> Orenburqun əsasını tatarlar Asiya ilə ticarət üçün qoyub. Yavaş-yavaş nəyinki tatarlar azlıqda qalıb, tatarları qazaxlardan ayıran oblast qurulub.

[6]

1925-ci ildə, SSRİ Qazax SSR-in (həmin ilə qədər onun adı Qırğız Muxtar Sovet Sosialist Respublikası idi) Orenburq vilayətini RSFSR-ə verib, Qazax SSR-in paytaxtını Orenburq şəhərindən Qızılorda şəhərinə dəyişib.[7] Bundan əvvəl, keçmişdə Kuvandık (Quandıq) və Qay rayonları Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının UsərgənЙылайыр кантоны kantonlarının hissələri idilər.[8] Orenburq İslam üçün vacib yerli mərkəz idi. Burda Böyük Yekaterina müasir muftiyyatların sələfi olan Orenburq Müsəlman Ruhani Məclisini təsis edib. Qoblun fikrinə görə, Orenburq dəhlizinin yaradılması tatarlar ilə başqırdlar yaydığı Cədidizmi saxlamaq idi.[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 "The 'Orenburg Corridor' and the Future of the Middle Volga". Jamestown (ingilis). İstifadə tarixi: 2019-12-10.
  2. "Як вийти з Оренбурзького коридору". tyzhden.ua (ukrayna). İstifadə tarixi: 2019-12-10.
  3. "Idel-Ural: Polyethnic Volcano of the Russian Federation – Prometheus" (ukrayna). İstifadə tarixi: 2019-12-26.
  4. "Obama's authorization for breaking up the Russian Federation | Intrepid Report.com" (ingilis). İstifadə tarixi: 2019-12-26.
  5. "Op-ed: Turn Putin Inward". Foreign Policy Blogs. 2019-09-30. İstifadə tarixi: 2019-12-26.
  6. "Рафаэль Хакимов: «Размежевание татар и башкир по своим республикам стало большой удачей большевиков»". realnoevremya.ru (rus). İstifadə tarixi: 2019-12-26.
  7. "Idel-Ural: Polyethnic Volcano of the Russian Federation – Prometheus" (ukrayna). İstifadə tarixi: 2019-12-26.
  8. "Свободный Идель-Урал": Кувандыкский и Гайский районы Оренбургской области следует передать Башкортостану