Orqan (musiqi aləti)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Orqan (ing. Organ, fr. Orgue, alm. Orgel, yunanca qəd. yun. ὄργανον organonalət sözündən) — klavişli-nəfəsli musiqi aləti. Musiqi alətləri içində ən iri həcmlisidir. Öz həcmi, diapazon böyüklüyü, imkanları və tembr rəngarəngliyinə görə musiqi alətlərinin şahı sayılır. Nəfəsli orqan da adlandırılır ki, bu termin vasitəsilə elektron orqanlardan fərqlənir. Orqançı - orqan musiqi alətində ifa edən insan. İnstrumentalist-musiqiçininin sənəti, kilsədə rütbə. Başqa klavişli musiqi alətlərdən əsas fərgi - 7-yə gədər əl manualları (klavişləri), həmçinin ayaq pedal klavişinin olması ilə fərqləndirmək olar.

Söz açımı[redaktə]

Bəzi müasir musiqiçilər orqanı ərğənunla eyniləşdirirlər. Halbuki, orqan sıxılmış hava ilə işləyir, ərğənun isə Nizami Gəncəvinin dövründə simli alət idi [1].

Avropa alimləri "orqan" (alət, vasitə) sözünü yunan dilindəki "erqo" (iş) sözüylə əlaqələndirir [2]. Amma maraqlıdır ki, Türk dillərində "arğa" kökü bir neçə anlama gəlir:

  • "kömək, vasitə" ← arxa
  • "güc, çeviklik, məharət"
  • "örkən, arkan, kəmənd, tel" [3] [4]

Rus dilində ağız qopuzuna "varqan" deyirlər.

Tarixçə[redaktə]

Karl Vilhelm Yuli Huqo-nun fikrincə orqanın yaranması Babil volın alətidir. İlk orqan isə Hidravlos adlanan hidravlik musiqi alətidir. Həmçinin Orta əsr dövründə bir neçə növ orqan ortaya çıxmışdır:

  • Kilsə elektroorqanı - maksimal şəkildə kilsə musiqisinə adaptasiya edilmiş və bir çox kilsələrdə və kapellalarda yerləşdirilmişdir;
  • Konsert, həmçinin rok və cazz musiqisinə adaptasiya edilmiş orqanlar;
  • Ev şəraitində musiqi vermə üçün hazırlanmış orqan instrumentləri;
  • Professional studiyalarda istifadə edilən proqramlaşdırılmış orqanlar.[5]

Növlər[redaktə]

Orqan müxtəlif növləri və versiyasını digər cihazları, fəaliyyət prinsipləri, habelə xüsusi fərqləndirici xüsusiyyətləri fərqlənir:

Azərbaycan musiqisində orqan[redaktə]

1964-cü ildə Azərbaycanda orqanın yenidən bərpa edilməsindən sonra bəstəkarlarımız bu alət üçün əsərlər yazmağa başladılar. Ilk əsərlər sırasında Nazim Əliverdibəyovun, Zakir Bağırovun, Nəriman Məmmədovun əsərlərini, Qara Qarayevin kino musiqisini misal göstərmək olar. Sonralar orta və gənc nəsil bəstəkarları da orqan musiqisinə müraciət etmişlər. Hazırda Azərbaycan bəstəkarlarının orqan üçün yazılmış çoxlu sayda əsərləri var. Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında xüsusi orqan ifaçılığı kafedrası yaradılmışdır. Hazırda bu kafedranın rəhbəri respublikanın əməkdar incəsənət xadimi, professor Tahirə xanım Yaqubovadır. [6]

1993-cü ildə professor Tahirə Yaqubovanın təşəbbüsü ilə Bülbül adına ixtisaslaşdırılmış musigi məktəbində və Bakı Musiqi Akademiyası bazasında studiyada həm xüsusi, həm də fakultativ fənn kimi müstəqil orqan və klavesin sinfi açılır. 1995-ci ildə organ və klavesin təlim kursu xüsusi status alır və müstəqil kafedra kimi fəaliyyət göstərməyə başlayır. Azərbaycanmda orqan mədəniyyətinin formalaşması haqqlı olaraq ilk Azərbaycan orqan ifaçısı, professor, Respublikanyn əməkdar incəsənət xadimi Z. Q. Cəfərovanın adı ilə əlaqələndirilir [7].

Orqan üçün bəstələr[redaktə]

Şəkillər[redaktə]

Şendə ifa edən musiqiçi (1780-ci il)
İlk Orqan «Hidravlos»
İlk orqan təsfirli afişa («Kallioplar»), 1874-ci il

İstinadlar[redaktə]

  1. Bayram Apoyev. Nizami Gəncəvinin irsindən pedaqoji prosesdə istifadə işinin sistemi. Bakı – Mütərcim – 2012.
  2. Douglas Harper. Online Etymology Dictionary - Organ
  3. Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на гласные. Издательство: Москва, "Наука", 760 страниц; 1974 г. Bax: səh. 171-172.
  4. Maks Vasmer. Rus dilinin etimoloji sözlüyü - Arkan (rus dilində, onlayn)
  5. Orpha Caroline Ochse. The History of the Organ in the United States. Indiana University Press, 1988. ISBN 978-0-25-320495-0
  6. Sədaqət Əliqızı - Orqan musiqisinə həsr olunmuş plenumun müzakirəsi
  7. Zəkiyyə Qasımova - Orqan kafedrası. "Musiqi dünyası" jurnalı
  8. Открытие на стыке культур (интервью Арифа Мирзоева для "Независимой" газеты)
  9. Рамиз Миришли. Мугам и композиторское творчество. "Harmony" международный музыкальный культурологический журнал.
  10. Azərbaycan bəstəkarları və musiqişünasları - Elnarə Dadaşova

Mənbə[redaktə]

  • Риман Г. Катехизис истории музыки. Ч. 1. М.: 1896
  • Roland Eberlein. Die Geschichte der Orgel. Köln: Siebenquart, 2011. ISBN 978-3-941-22401-8
  • Bérnard Sonnaillon. L’orgue. Instrument et musiciens. Paris: Office du Livre, Editions Vilo, 1984. ISBN 2-719-10211-3
  • William Leslie Sumner. The Organ. Its Evolution, Principles of Construction and Use. New York: St. Martin’s Press, 1981
  • Peter Williams. The Organ in Western Culture 750—1250. Cambridge: Cambridge University Press, 1993. ISBN 0-52-161707-3
  • Wolfgang Adelung. Einführung in den Orgelbau. 2., überarb. u. erw. Wiesbaden: Auflage, Breitkopf & Härtel, 1992. ISBN 978-3-765-10279-0
  • Hans Klotz. Das Buch von der Orgel. 13. Auflage. Kassel: Bärenreiter, 2000. ISBN 978-3-761-80826-9
  • Michael Bosch, Klaus Döhring, Wolf Kalipp. Lexikon Orgelbau. Kassel: Bärenreiter, 2007. ISBN 978-3-761-81391-1
  • Alfred Reichling (Hrsg.). Orgel. MGG Prisma. Kassel u. a.: Bärenreiter, 2001. ISBN 978-3-761-81622-6
  • Bernhard Ader. Orgelkunde // Hans Musch (Hrsg.). Musik im Gottesdienst. Band 2. Regensburg: ConBrio, 1994, S. 256ff. ISBN 978-3-930-07922-3
  • Winfred Ellerhorst. Handbuch der Orgelkunde. Einsiedeln: 1936; Buren: Frits Knuf, 1986 (3. Repr.). ISBN 9060275195

Xarici keçidlər[redaktə]