Pazırıq xalısı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xalça
Pazırıq xalısı
Geometric rug motives.jpgAzeri teppich1.jpgAzeri teppich3.jpgAserbaidschanischer Teppich1.jpg
Pazyrykfull.jpg
Xalça haqqında məlumat
Tam adı: Pazırıq xalçası
Növü: Xovlu
Ölkə: Azərbaycan
Şəhər: Bərdə
Toxunması haqqında məlumat
Tarixi: e.ə. V əsr
Digər məlumatlar
Sahəsi: 4,5 [1]
Uzunluğu: 6,5 m[1]
Eni: 5,34 m[1]
Material: Yun
Saxlanıldığı yer: Ermitaj, Sankt-Peterburq

Pazırıq xalısıPazırıq kurqanında arxeoloji qazıntı zamanı aşkar edilmiş qədim xalı.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Pazırıq xalısı ikinci sıra naxış düşümündən fraqment

Pazırıq kurqanlarından tapılmış toxuculuq nəsnələri içində "Pazırıq xalısı" adı ilə məşhur olan 1,83x2,0m[2] ölçülü qırmızı rəngli keçə üzərində incə yun ipindən toxunan bu xalı Peterburq Ermitajında saxlanır.

E.ə. V-IV əsrlər arasında hazırlandığını irəli sürən alimlər bu xalının Altaya gedib çıxmasını belə izah edirlər ki, guya bir saqa çarının sifarişi ilə yas törənində cəsədin üstünə örtük kimi hazırlanan bu xalı "Armeniyada" toxunmuşdur. Ulrix Şürman bunu "erməni sənətinin şah əsəri" adlandırmış, Volkmar Gantzhorn isə öz kitabında onun fikrini doğru saymışdır[1][3].

Uzun illər boyu Anadoludan Türküstan bölgələrinə qədər yayılmış xalı-xalça sənəti tiplərinin tipologiyası, təsnifi və çeşidləri üzərində elmi araşdırmalar aparan prof. Nəriman xanım qeyd edir ki, Pazırıq xalısının toxunma üslubu (türk-gördes düyümü) digər saqa, hun, türkmən, azər, türk toxuma sənəti kimi gördüyümüz sənət əsərləri ilə eyni mənşəlidir [4].

Başqa bir Pazırıq xalısı da divardan asmaq üçün 4,5x6,5 m ölçüsündə rəngli keçədən aplike üsulu ilə hazırlanmış sənət əsəridir. Burada taxtda oturub əlində həyat ağacı tutan qutsal qadın və qarşısında gözəl geyimli bir atlı təsvir edilmişdir. Prof. F. Cəlilov güman edir ki, buradakı qadın obrazı qarşısındakı bəyə uğur diləyən ulu qam katun obrazıdır[5].

Bu qədim xalının kurqanın altında salamat qalmasının səbəbi vaxtilə yuxarıda açılmış bir oyuqdan məzarın dibinə sızan suyun buz bağlaması və xalının buzun içində qalması idi.

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Pazırıq xalısı iç-içə bir neçə çərçivəyə bölünmüş, birincidə qrifonlar, ikincidə atlılar, üçüncüdə sığırlar (maral), dördüncüdə hun çiçəyi şəklində simvollar verilmişdir. Beşinci çərçivə isə çiçəkli 24 xanaya ayrılmışdır. Buradakı sığırların və orta xana sayının 24 olması məsələsini 24 oğuz boyunun simvolu olduğunu türkmən alimi Axmət Bekmıradov qeyd etmişdir[6]. Sonralar E.F. Tekçe və N.G. Qırzıoğlu da eyni fikrə gəlmişlər[7].

Xalıdakı atların quyruğu əski hun şəkillərindəki kimi düyünlüdür, başlarında yüyən var, yəhərin üzəngisi yoxdur. Çünki həmin xalını toxuyan saqaların törəmələri hunlar dünyada ilk dəfə üzəngini bu xalıdan min il sonra icad etmişdilər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Volkmar Gantzhorn. Der christlich orientalisch Teppich. Köln, 1990  (alm.)
  2. Руденко С.И. Искусство Алтая и Передней Азии (середина I тысячелетия до н.э.).// М.: 1961. 68 с.
  3. E.F.Tekçe. Pazırık. Altaylardan bir halının öyküsü. Ankara, 1993, səh 48
  4. N.G.Kırzıoğlu. Altaylardan Tunaboyuna. Türk dünyasında ortak motifler. Ankara, 1995, səh 28-33
  5. F. Cəlilov – Azər xalqı, II nəşri, Bakı, 2006
  6. A.Bekmıradov. Andalıp xem Oquznamaçılık dəbi. Aşqabat, 1987
  7. E.F.Tekçe. Pazırık. Altaylardan bir halının öyküsü. Ankara, 1993, səh 36.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]