Rigel

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Rigel sun comparision ku.png
Şəkil 1. Riqel ulduzunun Orion bürcündə yeri

Riqel ulduzu Beta Orion bürcünün ulduzu kimi təyin olunmuşdur, gecə səmasında 17-ci parlaq ulduzdur və eyni zamanda Orion bürcünün ən parlaq ulduzudur. Görünən ulduz ölçüsü 0.13-dür, parlaq ulduz Yerdən təxminən 863 işıq ili qədər uzaq məsafədədir.

Ulduz əslində Yerdən 3 və ya 5 ulduzdan ibarət misilli ulduz sistemi kimi görünür, əsas ulduz Riqel A xüsüsiyyətlərini hesablamaq üçün istifadə olunan üsuldan asılı olaraq hər yerdə 120,000 -279,000 Günəş parlaqlığı dəfə parlaq olan mavi-ağ rəngli ifratnəhəng olduğu hesab edilir. Nüvəsindəki hidrogen tükənmişdi və 79- 115 Günəş radiusuna kimi artır. Kvazi-perodikliyə pulsasiya edir və dəyişən Alfa Siqney ulduzuna təsnif edilir. Digər komponenti olan Riqel B-nin parlaqlığl Riqel A-dan 500 dəfə zəifdir və ancaq teleskop vasitəsilə görünür. Riqel B özünü spektroskopik qoşa sistem kimi aparır, 2 əsas ulduzdan spektral sinfi B9V olan kütləsi Günəş kütləsindən 3.9 və 2.9 dəfə böyük açıq mavi ulduzlardan ibarətdir. Riqel Bb özü də qoşa ulduz ola bilər. Riqel B demək olar ki, eyni görünüşdə olan Riqel C-nin çox yaxın qoşa ulduzu kimi görünür.

Terminalogiya.[redaktə | əsas redaktə]

Rigel'in ənənəvi adı ilk olaraq 1252 alfonsini hesabatlarında (Alfonsine Tables)yazılmışdır. Ərəb adından Rijl Jauzah al yusra, "Jauzah'ın sol qıçı" ndan törəmişdir (yəni "rijl" qıç, ayaq "deməkdir)[1].

2016-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı, ulduzların adlarını kataloqlaşdırılması və Standartlaşdırma üçün Star Names (WGSN) üzərinə bir Əmək Qrupu[2] təşkil etdi. WGSN'nin İyul 2016'daki ilk bülletenində WGSN tərəfindən təsdiqlənən ilk iki ad siyahısı toplandı; Rigel bu ulduz adı ilə IAU Star Names kataloquna daxil edildi.

Müşahidəsi.[redaktə | əsas redaktə]

Rigel'in görünən ulduz ölçüsü 0.13-dür, bu da orta hesabla göy sferasında Günəşdən başqa Kapelladan isə daha zəif yeddinci ən parlaq ulduzdur. Görmə sahəsi 0.05-0.18 arasında dəyişən nizamsız titrəşən bir dəyişəndir. Rigel'in Bayer adı "beta" olsa da, hardasa daim Alpha Orionis'ten (Betelgeuse) daha parlaqdır. Rigel, Deneb və Betelgeuse'den sonra təbii olaraq ən parlaq üçüncü böyük ulduzdur. Rigel'in rəng indeksi (B-V) -0.03, yəni ağ və ya yüngül mavi-ağ rəngdədir.

12 Dekabr gecəsi 12 Yanvarda və 24 Yanvarda saat 09: 00-da başa çatacaq olan Rigel, şimal yarımkürəsində qış axşamları və cənubda yaz aylarında ən diqqətə çarpandır.Cənub yarımkürəsində Rigel, bürcü yüksələrkən görülən ilk Orionu parlaq ulduzudur. ız seyrüsRigel, dünyanın okeanlarında görülə biləcəyi mənasını verən parlaq, asanlıqla əldə və ekvatorial olduğu üçün ən əhəmiyyətli seyr ulduzlarından biridir (istisna, Şimal Qütbünün 8 ° 'ndəki sahələrdə).

Quruluşu və Sistem[redaktə | əsas redaktə]

Rigel, Friedrich Georg Wilhelm von Struve tərəfindən ölçüldüyündə, ən azından 1822-ci ildə bu yana vizual bir ikili ulduz olaraq bilinir.

19. əsrdən bu yana, Rigel B'nin ölçülən ayrı-seçkiliyi 0.1 "dən az təxminən 0.2" yə qədər dəyişən iki bərabər komponentə yaxın bir ikili halına çevrildiyi bildirilir. Speckle interferometrisi, 2009-cu ildə dərhal eyni iki komponentin 0.124 "ilə ayrıldığını göstərdi. Hər iki ildə görünən görmə böyüklüyü 7.6-dır.

Rigel Bb özü, 9.86 gündə bir-birlərinə doğru orbitdə olan iki ana dizi ulduzundan ibarət bir spektroskopik ikili sistem ola bilər. Ulduzların ikisi də B9 spektri sinifinə aiddir. Bu iki ulduz, B və ya C-dən vizual ikitərəfli komponentlərini meydana gətirmədiyi üçün, B alt sistemi üçlü bir ulduz ola bilər, ancaq bunların düzgün sxemləri naməlumdur.

Rigel, Günəşin 21 qatı kütləyə sahib, ömrünün sağlam dövrlərini yaşayan nəhəng bir anakol ulduzudur. Diametri, Günəşdən təxminən 80 qat böyük, səth istiliyi isə 12 min dərəcə qədərdir. Ulduz bu çap və səth istiliyi sayəsində Günəşdən təxminən 120 min qat çox enerji yayır. Çox nəhəng ulduz kimi bir az dəli dolu olduğu üçün, parlaqlığı dəyişənlik göstərə bilər.Bunun səbəbi, ulduzun çıxardığı çox böyük miqdarda enerjinin xarici qabığını şişməyə məcbur etməsi və bu vəziyyətin da nüvədə çıxarılan enerjinin miqdarını dəyişdirməsidir.

Göy alimləri, Rigel'in bir üçlü ulduz sistemi olduğunu düşünür və yazının başından bəri izah etdiyimiz ana ulduza Rigel A adını verirlər. Üçlü sistemin digər üzvləri olan yoldaş ulduzlar Rigel B və Rigel C, ana ulduzdan olduqca uzaqdır (ən az 2.000 astronomik vahid, yəni ən az 300 milyard km). Bu iki yoldaş ulduz haqqında çox məlumat sahibi olmasaq da, Rigel B'nin təxminən 2,5 Günəş kütləsinə və Günəşin 50 qatı parlaqlığa sahib B tayf növündən bir ulduz olduğunu təxmin edirik. Bu an kütləsinə əmin ola bilmədiyimiz Rigel C ulduzu isə, Rigel B ilə birlikdə ikitərəfli bir sistem təşkil edir və ana ulduz Rigel A-nın ətrafında dolanırlar.

Bütün O-B tipli nəhəng ulduzlar kimi, Rigel da olduqca qısa ömürlüdür deyə bilərik. Sürətli yaşayıb gənc ölən bu mavi nəhəng ulduzlar, ömürləri boyunca çıxardıqları böyük enerjinin yanında özlərini də çoxca sıxışdırıb paylayırlar. Elə ki, göy alimlərin etdikləri hesaba görə, bu anda 8 milyon yaşında olduğunu təxmin etdiyimiz Rigel, əslində keçmişdə 21 deyil, 24 Günəş kütləsinə sahib bir ulduzdur. 8 milyon illik həyat müddəti içində, özünü meydana gətirən maddənin 3 Günəş kütlesindeki bir miqdarını ulduz küləkləri və güclü partlayışlarla kosmos boşluğuna savurmuşdur.

Xüsusiyyətləri.[redaktə | əsas redaktə]

Moravveji və həmkarları, Rigel A-nın Günəşin 120.000 qatı parlaqlıq dəyərini hesabladılar. Səth istiliyi 12,100 K yaxındır.. Bu ulduzun ekstremitelerde qaralması üçün düzəldikdən sonra interferometrə tərəfindən ölçülən bucaq diametri 2.75 ± 0.01 mi'dir . Təxmini məsafəsində, Günəşin radiusunun təxminən 79 qatına bərabərdir. Norbert Przybilla və həmkarları atmosfer Modellemek üçün 2006-ci ildə 360 ± 40 parsek (1,170 ± 130 işıq ilı) uzaqlıq əldə etmək üçün istifadə etdi. Günəş qədər 218.000 qat qədər işıqlı və təxminən 21 ± 3 günəş kütləsi və radiusunun 109 ± 12 qatı hesabladılar. CMFGEN kodu, kütləvi ulduzların spektri və atmosferlerinin analiz edilməsindəki xüsusiyyətlərini təyin etmək üçün istifadə edilən bir atmosfer kodudur.

Rigel A, nüvəsində hidrogen yanacağını yandırıb istehlak edən və ana serialdan ayrılandır.Hertzsprung-Russell diagramında irəlilədikcə genişlənən və parlayan mavi bir super növə sahibdir. Przybilla 7-dən 9 milyon il əvvəl 24 ± 3 günəş kütləsi olaraq bir ulduz olaraq həyatdan bəri təxminən 3 günəş kütləsi itirdiyini təxmin etdi.

Rigel'in dəyişkənliyi mürəkkəbdir və Alfa Cygni'nin titrəşən ulduz sinifinin prototibi olan Deneb'inkilərə bənzər ulduz pulsasyonlarından qaynaqlanmaqdadır. Rigel'in radial sürət dəyişmələri, təxminən 1.2 ilə 74 gün arasında dəyişən periyotlarla ən az 19 radial olmayan rejimdə eyni anda azad sübut edir. Zərbələri, ən azından qismən konvektif olmayan bir hidrogen yaxan kabuktaki nüvə reaksiyonlarla gücləndirərkən, ulduz ayrıca nüvəsində heliumun yandırdığı üçün, mavi super ulduzlar arasında diqqət çəkicidir. Rigel, 1998-ci ildə Christopher Waelkens və həmkarları tərəfindən Alpha CYGNE dəyişənlerini aid olduğu təsbit edildi.

[3]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Allen, Richard Hinckley (1963) [1899]. Star Names: Their Lore and Meaning (Reprint ed.). New York, NY: Dover Publications Inc. pp. 312–13. ISBN 0-486-21079-0.
  2. "IAU Working Group on Star Names (WGSN)". Retrieved 22 May 2016.
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Rigel