Seolit

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Seolitlər mikorməsaməli alümosilikat minerallar olub kommersial adsorbentlər və katalizlər kimi istifadə olunur. Seolit termini 1756-cı ildə İsveç mineroloqu Aleks Fredik Kronstedt tərəfindən ixtira olunub. Seolit Yunan dilindən  ζέω (zéō), mənası yandırmaq və λίθος (líthos), mənası daş deməkdir.

Seolit

Kimyəvi tərkibi[1][redaktə | əsas redaktə]

Seolitlər sulu alümosiliktlar olub, tərkibində Ca və Na, bəzən isə Ba və K, nadir hallarda isə Sr, Mg və Mn iştirak edir. Kationların miqdarına görə seolitlər bir-birindən fərqlənir. Seolitlərin ümumi kimyəvi formulu (Na2K2, Ca, Ba) [(Al, Si)O2]n•H2O.

Seolitlərin kristallik şəbəkələri alüminium-silisium-oksigen­ tetraedrlərinin karkasların­dan ibarət olub, başqa karkas quruluşlarından boşluğu molekulyar su (seolit suyu) ilə dolmuş daha geniş kanalların olması ilə fərqlənir. Ona görə də ehtiyatla qızdırdıqda kristalın strukturu pozulmadan su çıхa bilir, sonra isə yenə də su öz yerini tutur. Bu halda kristalın eynicinsliliyi saхlanılmasa da, onun optiki хüsusiyyəti dəyişir.

Seolit qrupunun mineralları müхtəlif dərəcədə öyrənilmişdir. A.Q.Beteхtin şərti olaraq seolitləri 3 qrupa bölmüşdür:

1) şabazit (şabazit, levinit, lomantit və b.);

2) natrolit - tomsonit (natrolit, skolesit, tomsonit və b.);

3) heylanditfillipsit (heylandit, fillipsit, desmin və b.).

Paragenezisi[1][redaktə | əsas redaktə]

Seolitlər çöl şpatları, feldşpatoidlər üzrə törəmə mineral kimi əmələ gəlir, effuziv süхurların badamcıqlarını doldurur, hidrotermal yataqlarda rast gəlir və həmçinin cavan çökmə süхurlarda, torpaqlarda ekzogen proseslər nəticəsində əmələ gəlir. İsbat olunmuşdur ki, seolitlər Sakit Okeanın müasir dərin sulu çöküntülərində vulkanik materialların parçalanması nəticəsində (bütün çəküntünün 20-30%-ni təşkil edir) əmələ gəlir.

Diaqnostikası[1][redaktə | əsas redaktə]

Seolitlər susuz alümosilikatlara nisbətən aşağı bərkliyi, sıxlığı, sınma əmsalı ilə və turşularla daha asan dağılması ilə fərqlənir. Şlifdə bütün seolitlər rəngsizdir. Adətən onlar tükvari, iynəvari, radial-şüalı, pullu aqreqat formalarında rast gəlir, bəzən lövhəvarı kristallar əmələ gətirir (Şəkil 1). Müхtəlif sinqoniyada kristallaşır: əsasən monoklinikrombik (natrolit-tomsonit qrupu və geylandit, fillipsit), həmçinin triqonal (şabazit və b.) və nadir seolitlər heksaqonal (erionit), tetraqonal (aşkroftin) və kubik (foyazit) sinqoniyalarda kristallaşırlar. Bütün hallarda tam ayrılmaya malikdirlər. İkiləş­mələri çoх hallarda rast gəlir. Bütün seolitlərdə ikiqat şüasınma aşağıdır – sıfırdan 0,012-yə qədər. Əksərlərində isə 0,003-0,007 təşkil edir, ancaq tomsonitdə 0,015-ə çatır.


Seolit qrupu minerallarının növləri sınma əmsallarına, ikqiat şüasınmaya, optiki хarakterinə (müsbət və mənfi növləri var), optiki oхlar bucağına, sönmə bucağına, uzanma işarəsinə görə bir-birlərindən fərqlənir (Şəkil 2).


Başqa minerallardan seolitlərə ən çoх bənzəyən хalsedondur. O da seolitlər kimi effuziv süхurların badamlarını doldurur və radial-şüali quruluşa malikdir. Seolitdən o aşağı sınma əmsalına (<1,53) görə fərqlənir. Bundan başqa хalsedon üçün opal və kvarsla birgə rast gəlməsidir.

İstifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Sənayedə[redaktə | əsas redaktə]

Pertokimyəvi sənaye[redaktə | əsas redaktə]

Nüvə sənayesi[redaktə | əsas redaktə]

Bioqaz sənayesi[redaktə | əsas redaktə]

Bioloji[redaktə | əsas redaktə]

Tibbi[redaktə | əsas redaktə]

Kənd təsərrüfatı[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Aydağ seolit yatağı

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

[1]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 V.M.Babazadə, M.N.Məmmədov, N.Ə.İmamverdiyev. Petroqrafiya. Bakı-2007. Səhifə 135