Sulfoksidlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Sulfoksid

Sulfoksidlər – ümumi formulu R1R2SO olan üzvi birləşmələrdir.


Nomenklatura[redaktə | əsas redaktə]

Alitsiklik sulfoksidlərin adı, kükürd atomuna birləşən iki üzvi radikalın adının axırına “sulfoksid” sözünü əlavə etməklə düzəldilir, məsələn (CH3)2SO – dimetilsulfoksid, (C2H5)2SO – dietilsulfoksid. Tsiklik sulfoksidlərin adı müvafiq heterotsiklin adının axırına “oksid” sözünü əlavə etməklə düzəldilir, məsələn tiatsikloheksan-1-oksid.

Sulfoksid molekulalarının kimyəvi quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Sulfoksidlərin molekulasının quruluşu piramidanı xatırladır. Dimetilsulfoksid molekulası aşağıdakı xassələrə malikdir: Sulfoksidlərin İK-spektrlərində 1050-1060 SM-1 sahəsində olan udulma zolağı sulfoksidləri xarakterizə edir və S=O rabitəsinə uyğun gəlir.

Rabitənin uzun. S=O 0,147 нм
Rabitənin uzun. S-C 0,182 нм
Rabitənin uzun. C-H 0,108 нм

Fiziki xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Sulfoksidlər rəngsiz, az uçucu maye və ya kristallik maddələrdir. Əksər üzvi həlledicilərdə həll olur. Kiçik radikallı sulfoksidlər suda həll olur. Bəzi sulfoksidlərin fiziki xassələri aşağıdakı cədvəldə verilmişdir:

Birləşmələr Molekula kütləsi q/mol Ərimə tempraturu °С Qaynama temperaturu , təzyiqlə mm.Hg.st.
Dimetilsulfoksid
78,13
18,4
85-87/20
Dietilsulfoksid
106,19
14
104,25
Dibutilsulfoksid
162,3
32,6
Difenilsulfoksid
202,28
70,5
210/15

Kimyəvi xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Sulfoksidlər zəif əsaslardır,qüvvətli turşularla (HCl,HBr,HNO3) R2SO∙HCl tipli duzlar əmələ gətirir; müxtəlif reagentlərin təsiri ilə məs. H2O2, sulfonlara qədər RR'SO2 oksidləşir; reduksiyaedicilərin təsiri ilə (LiAlH4,NaBH4, H2 Pd-un ,dixlorboranın,üçxlorsilanın,Ph3P və b.) sulfidlər RR'S əmələ gətirir. Sulfoksidlərin aminlərin və amidlərin törəmələri ilə kondensləşməsi sulfimidlərin RR'S=NR ( R-alkil,aril) alınması ilə nəticələnir.Sulfoksidlərin nukleofil xüsusiyyətə malik olması, onların asanlıqla alkoksi-, hidroksisulfon əmələ gətirməsində özünü göstərir və bundan da benzil- və allilhaiogenidlərin və ya tozilatların oksidləşməsində istifadə olunur.

Alınması[redaktə | əsas redaktə]

Sulfoksidlər adətən müvafiq sulfidlərin oksidləşməsi yolu ilə alınır. Oksidləşdirici kimi turş mühitdə hidrogen peroksid, azot oksidləri, hipoxlorid və digər oksidləşdiricilərdən istifadə olunur.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Химическая энциклопедия в пяти томах. Пол - Три. — М.: «Большая Российская Энциклопедия», 1995. — Т. 4. — ISBN 5-85270-092-4.
  • Общая орг. химия, пер.с. англ., том 5 Москва,1983, с. 253-318. А.Ф. Елеев.