Tarakanlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tarakanlar Dictyoptera dəstəsinə aid olan, BlattidaeBlattellidae familiyalarına aid böcəklər tarakanlar olaraq bilinməkdədirlər. Dünyada, 3500 tarakan növü var. Bunlardan yalnız 10 növ insanların yaşadıqları mühitlərə adaptasiya olunublar.

• Dişilər cütləşdikdən sonra yumurtalıqlarını ətrafın vəziyyətinə görə uyğun bir yerə qoyurlar. • Lakin yumurta qoyma sadə olaraq gəzişdikləri gizli və isti yerlərə sığınacaq edirlər. • Ancaq dişilər yumurta paketini qoymadan əvvəl ən çox bir həftə bu paketin bir qismi abdomenin içində, bir qismi də çöldə dayanıq vəziyyətdə bərabərində daşımaqdadır. • Yumurta paketi 10–12 mm uzunluğunda və qaramtıl-qəhvəyi rəngdə olur. • Yumurta paketi içində iki sıralı olmaq üzrə ümumiyyətlə 16 ədəd yumurta olur, ancaq bu miqdar 14-18 arasında dəyişə bilər. • Yumurta paketi qoyduqdan sonra 2-3 ay içərisində açılmaqla, 30 °C'də isə bu müddət 5-6 həftə davam edə bilər. • Əgər yumurta paketləri sərin olan yerlərə qoyulmuşsa, bu təqdirdə qışı gözləmə halında keçirərək növbəti yazdan etibarən açılmağa başlayırlar. • Bir dişi həyatı boyunca 6-10 ədəd yumurta paketi qoyur. • Ancaq bəzən bu miqdarın 25-dən daha çox olduğu da müşahidə edilə bilir. • Ümumiyyətlə, yumurta paketləri içərisindəki yumurtalardan az bir hissəsi açılmaqda və nimfalar yumurta paketinin iti olan tərəfini aralayaraq çölə çıxırlar. • Nimfalar yumurta paketini tərk etdikdən dərhal sonra paket bağlanaraq köhnə halını almaqda və sanki heç açılmamış kimi bir görünüş yaratmaqdadır. • Bəzən açılması gecikmiş olan yumurtalıqlardan çıxan nimfalar yumurta paketi içərisində bağlı qalaraq ölürlər. • Yeni çıxan nimfalar 6 mm boyunda, ağımtıl rəngdə olur, zaman keçdikcə rəngi qəhvəyiyə çevrilir və boyları böyüyür. • Nimfaların yetişkin hala gəlməsi üçün keçən zaman ətraf mühitin istiliyinə görə dəyişməklə birlikdə, ümumiyyətlə nimfa dövrü 10-12 ay qədər davam edə bilir. • Lakin isti olan yerlərdə bol qida olduğu təqdirdə bu müddət beş aya qədər azala bilməkdədir. • Buna qarşılıq sərin yerlərdə nimfa müddəti iki ilə qədər davam etməkdədir. • Erkək fərd nimfaları 7-8, dişi fərd nimfaları isə 9-10 köynək dəyişdirməklə və yetişkin mərhələyə çatırlar. • Dişilər yetişkin hala çatdıqdan 2-3 həftə sonra yumurta paketlərini qoymağa başlamaqla, yumurtaqoyma müddəti 1-2 həftə davam etməkdədir. Yetişkinlər isti yerlərdə 2-4 ay, sərin yerlərdə 7 ay qədər yaşaya bilirlər. Erkəklərin olmadığı və ya az olduğu yerlərdə dişilər döllənməmiş yumurta da qoya bilirlər. Bu yumurtalar bəzən inkişaf edərək açılır və bu yumurtalardan çıxmış fərdlərin hamısı dişilər olur. Lakin bu partenogenetik fərdlərdən çox azı yetişkin hala gələ bilir. Yetişkin fərdlər və nimfalar gündüzlər isti və qaranlıq yerlərdə gizlənirlər. Bunların bədənləri yastı olduğu üçün divardakı yarıq və çatlaqların arası, taxta aralıqları, qapı və pəncərə çərçivələrinin divarla birləşdiyi yerlərdəki çatlaqların içi, döşəmə taxtalarının arası, su və kanalizasiya borularının arxaları, şkaf altları, tualet altları və bunların divarla bitişmiş olan yerləri, tarakanların asanlıqla girərək gizlənmələrinə əlverişlidir. Bu kimi yerlərdə gündüzlər gizlənən böcəklər qaranlıq başladıqdan sonra çıxaraq aktiv hala keçir, qida və su tapmaq üçün ətrafa yayılırlar. Daha çox binaların rütubətliyerlərində, padvallarda, qida bol olduğu yerlərində daha çox inkişaf edirlər. Mənzillərin üst qatlarında daha az olduqlarımüşahidə edilməkdədir. Bunlar hər nə qədər binalar və bənzəri yerlərdə olsalar da xüsusilə yaz aylarında və isti yerlərdə zibillik, kanalizasiya və bənzəri kimi binalardan uzaq yerlərdə yaşadıqları da görülməkdədir. B. orientalisin bəzi bakteriya, protozoanematod növləriylə əlaqələrinin olduğu müəyyən olunmuşdur.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Беляков В.Д., Яфаев Р.Х. Эпидемиология: М.,Москва,1989, 414с.
  • Белозеров Е.С., Иоанниди Е.А. Курс эпидемиологии: АПП “Джангар”, 2005, 136с.
  • Васильев К., Шляхов Э. Методы исследования в эпиде- миологии: Картя Молдовеняска, 1971, 186с.
  • Зуева Л.П., Яфаев Р.Х. Эпидемиология: Санкт-Петер- бург, Фолиант, 2006, 716с.
  • Клименко Е.П., Попов В.П. Эпидемиологический анализ: М., Медицина, 1983, 192с.
  • Покровский В.И., Пак С.Г., Брико Н.И. Инфекцион- ные болезни и эпидемиология: М., Москва, 2006, 810с.
  • Попов В.Ф. Руководство по эпидемиологическому ана- лизу: М., Медицина, 1973, 216с.
  • Флетчер Р., Флетчер С., Вагнер Э. Клиническая эпиде- миология: Изд-во Медиа Сфера, Москва, 1998, 346с.
  • Черкасский Б.Л., Амиреев С.А., Кноп А.Г. Эпидемио- логический надзор за зоонозами: Изд-во “Наука”, Алма-Ата,1988, 148с.
  • Шкарин В.В., Шафеев М.Ш. Дезинфектология: Изд-во НГМА, Нижний Новгород, 2003, 358с.
  • Ющук Н.Д. Эпидемиология: М., Москва, 1998, 336с.
  • Ющук Н.Д., Мартынов Ю.В. Краткий курс эпидеми- ологии: М., Москва, 2005, 196с.
  • Ягодинский В., Рейнару И. Элементы эпидемиоло- гического надзора: Таллин “Валгус”, 1987, 272с.
  • Бронштейн А.М., Токмалаев А.К. Паразитарные болезни человека: протозоозы и гельминтозы // РУДН, 2004, с. 207.
  • Никитин А.Ф., Жоголев Д.Т., Захаркив Ю.Ф., Мокро- усов В.Н. Лабораторная диагностика паразитарных болезней// Медицинские технологии. М., Интермедика, 1998, т. 1, с.327-388

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]