Vələmir quşları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vələmir quşları
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Yarımaləm: Eumetazoylar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Quşlar
Yarımsinif: Yenidamaqlılar
Dəstə: Sərçəkimilər
Elmi adı
Emberizidae L., 1758

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS 178265
MBMM 9126

Vələmir quşları (lat. Emberizidae ) - Sərçəkimilər dəstəsinə aid cins

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Xırda quşlardır. Dimdiyi konusvarı, bəzilərində küt və qabarıqdır. Dimdiyinin forması bu fəsilə üçün səciyyəvidir. Böyürlərdən basıq, kənarları dimdiküstü və dimdikaltı içəri batmışdır. Dimdiküstünün aşağı tərəfi dimdikaltının üst kənarına tamamilə deymir. Belə ki, o bucaq altina əyilmişdir. Uzunsov burun deşiklərində ensiz zarlı qapaq vardır. Şərq yarımkürəsindəki quşların quyruğunun ucunda çuxur vardır. Cinsi və yaş dimorfizmi yaxşı ifadə olunmuşdur. Yuvası fincanşəkilli açıq olub kollarda və ya yerin üstündə, bəzən yarıqlarda və ya hər hansı sığınacağın altında yerləşir. Yumurtaları bir qayda olaraq xallı, çox səciyyəvi cızıqlı və xətlidir. Bir qoyumda adətən 4-6 yumurta olur. Kürtyatma 11-14 gün çəkir. Cücələr 9-13 gündən sonra uçurlar. Dişi kürt yatır, yemləmədə isə hər iki valideyn iştirak edir. Açıq və yarımaçıq landşaftlarda məskunlaşır. 170-ə yaxın növünün əksəriyyəti Amerikada, qalanları Avrasiyada , bir neçəsi Afrikada yayılmışdır. Azərbaycanda yeganə vələmirquşu cinsinə aid olan 7 növ yaşayır. Tarla vələmirquşunun erkəyinin və dişisinin bədəninin uzunluğu uyğun olaraq 190 və 181, qanadları 100 və 92 mm, çəkisi 50-64 və 42,5 – 52 q-dır. Qalan növlərin bədəninin uzunluğu 155-190, qanadları 69-88 mm hüdudlarında , qamışlıq və bağ vələmirquşlarının çəkisi 30-31 q-dır. Vələmirquşlarının nəğməsi aydın, qısa, hündürdür. Yalnız daş vələmirquşunun nəğməsi sakit və nisbətən uzundur. Quruluşuna görə vələmirquşu nəğmələrinin 2 tipini ayırd etmək olar. [1]

Tarla vələmirquşu - (lat. - E.calanda L ) Bizdə nominativ yarımnövlə təmsil olunmuşdur. Sərçədən bir qədər iridir. Rəngində parlaq fonlar yoxdur. Boğazı, döşü və qarnı bulaşıq-ağ, uzununa qonur alalıdır. Bədənin, qanadların və quyruğun üst hissəsi bozumtul-qonur, uzununa tünd-solğun alalıdır. Yuvalama dövründə tək-tək və ya cütlərlə, payızda və qışda isə sürü ilə gəzir. Çox vaxt kolların başına qonur. Yerdə yemlənir. Qışqırığı kəskin «cik-cik» kimidir. Nəğməsi gödək, quru cəh-cəhdir. Arealı Avropa, Asiyada, Şimali-Afrikadadır. Azərbaycanda Böyük Qafqazın hündür dağlıqlarından başqa hər yerdə geniş yayılmışdır. Fızıllıq və kol qrupları olan açıq sahələrdə məskunlaşır. Bir qismi adətən aran rayonlarında qışlayır, qalanları isə cənuba uçur. Yuvasını yerdə qurur . Mövsümünə görə 2 dəfə apreldə və ya iyulda 4-5 bozumtul-ağ, çəhrayımtıl çaları, və qonur xallı yumurta qoyur. Cücələrini yem və cücülərlə yuvalarında yemləyir.[2]

Adi vələmirquşu - (lat. - E.citrinella L. ) Azərbaycanda şərq yarımnövü qışlayır. Başqa vələmirquşlarından sarı-qonur alalı başı və bədəninin alt tərəfi ilə seçilir. Erkəyin beli və döşünün böyürlərindəki xallar qəhvəyidir. Qanadları və quyruğu qonurdur. Quyruğunun yanlarında ağ zolaqlar vardır. Dişidə və cavanlarda qəhvəyi rəng qonur rənglə, sarı isə bulaşıq sarımtıl rənglə əvəz olunur. Sürü ilə gəzir, yerdə yemlənir. Arealı Avrasiyadır. Azərbaycanda hər yerdə müxtəlif landşaftlarda, ancaq arana nisbətən dağlarda daha çox qışlayır. Adi, ayrı-ayrı yerlərdə çoxsaylı quşdur.[3]

Daş vələmirquşu - (lat. - E.cia L ) Azərbaycanda Qafqaz yarımnövü yaşayan politipik növdür . Dağlarda yaşayan başqa vələmirquşlarından gözünün üstündəki açıq rəngli zolaq və dimdiyindən başlayaraq gözündən keçməklə yanaqlarını haşiyələyib dimdiyinin yanında qurtaran qara zolaqla seçilir. Erkəyin beli, döşü və qaşı kürənimtil – qəhvəyi, başı və çinədanı bozdur. Qanadları və quyruğu qonurdur. Quyruğunun yanları ilə ağ zolaqlar uzanır. Dişilərin və cavanların rəngi daha tutqundu. Yuvalama dövründə cüt-cüt və tək-tək, çoxalmadan sonra isə sürü ilə gəzir. Yerdə yemlənir. Növün Arealı Avropa , Asiya və Şimali-Qərbi Afrikadır. Azərbaycanda subalp və alp qurşaqlarda eləcə də dağüstü çöllərin seyrək kollu quru yamaclarında yaşayır. Meşəsiz yamaclarda dağ meşələrində enir. Oturaq yaşayır, ancaq qışda şaquli köçmələr edir, nadir hallarda düzənliyə enir. Adi, bəzi yerlərdə çoxsaylı quşdur. Yuvası yerdə kol və ya otun altında olur. Mayda 4-5 bulaşıq-ağ, qonur xallı yumurta qoyur. Bəzi cütlər iyulda , bəzən itirilmiş yumurtalar əvəzinə yenilərini qoyur . [4]

Qamışlıq vələmirquşu - (lat. - E. schoeniclus L ) Azərbaycanda Xəzər yarımnövü yuvalayır. Qış vaxtında isə ona daha 6 yarımnöv qoşulur. Onlardan bəzisi qışlayır, bəzisi isə yalnız uçub keçir. Qamışlıq vələmirquşunun erkəyinin başı və boğazı qara, qanadları və quyruğu qonurdur. Beli kürənimtil- boz, qonur alalıdır. Dişinin və cavanların başı bozumtuldur. Cüt-cüt və sürü ilə gəzir. Növün arealı Avropa və Asiya, qışda isə arealın cənubudur. Azərbaycan hüdudlarında yuvalama dövründə aran rayonlarının su hövzələri yaxınlığındakı qamışlıqlarda məskunlaşır. Respublikada suvarma sisteminin genişlənməsi onun da yayılmasına səbəb olur. Yuvasını yerdə və ya otun, seyrək hallarda kolların üstündə qurur. İldə 2 dəfə - mayda və iyulun əvvəllərində 4-5 bozumtul- çəhrayı, tünd naxışlı yumurta qoyur. Qışlayan populyasiyalar sentyabrın əvvəlindən uçub gəlir. Uçub keçmə zamanı hündür dağlıqlardan başqa hər yerdə rast gəlinir. Aran rayonlarında qışlamada çoxsaylı, dağətəklərində isə adi quşdur. Müxtəlif toxumlar seyrək hallarda giləmeyvə və cücülərlə qidalanır.[5]

Bağ vələmirquşu - (lat. - E.hortulana L. ) Erkəyi başqa vələmirquşlarından sarımtıl boğazı ilə seçilir. Başı və döşü açıq bozdur. Qanadları və quyruğu qonur, quyruğunun yanlarında ağ zolaqlar vardır. Qalan lələklənməsi oxra-qəhvəyimtildir. Dimdiyi qırmızımtıldır. Dişilər və cavanlar erkəkdən bellərindən və çinədanlarındakı uzununa qonur alalarla yaxşı seçilir. Yuvalama dövründə cüt-cüt, sonra isə sürü ilə gəzir. Yerdə yemlənir. Arealı AvropaAsiyadır. Şərqi Afrikada qışlayır. Azərbaycanda adi yuvalayan, orta dağlıqda isə çoxaylı quşdur. Kolluqlarda, meşə kənarlarında və bağlarda məskunlaşır. Seyrək kollu və ya ağaclı talaları daha çox sevir. Qalan ərazidə uçub keçərkən rast gəlinir. Yuvasını yerdə kolun və ya otun altında qurur. İyunda 4-5 bulaşıq-ağ , qonur xallı yumurta qoyur. Bəzi cütlər mövsüm ərzində iki dəfə yumurta qoyur, aprelin ortalarında uçub gəlir, avqustun sonu və sentyabrda uçub gedir. Cücülər və müxtəlif otların toxumları ilə qidalanır. [6]

Qayalıq vələmirquşu – (lat. - E.buchanani Blyth ) Azərbaycan faunasına E.b.cerrutii Filippi yarımnövü daxil olur. Bədəninin üstü tünd , daha doğrusu ,yanaqları , başının və boynunun üstü boz, beli qonurumtul-boz, qanadları və quyruğu qonurdur. Boğazı , «bığları», qarnı və quyruğunun yanlarındakı zolaqlar ağdır. Döşü və böyürləri solğun-qəhvəyidir. Dimdiyi qırmızımtıldır . Cüt-cüt və xırda sürülərlə gəzir. Yerdə yemlənir. Növün arealı Zaqafqaziyanın cənubundan Qobi Altaylarına qədər Asiyadır. Hindistanda qışlayır. Nadir hallarda Naxçıvan respublikasında Araz vadisində və Talışın dağüstü çöllərində yuvalayır. Dağların quru daşlı yamaclarında yaşayır. Yuvasını yerdə qurur. Mayda 4-5 göyümtül-yaşıl, qonur və boz xallı yumurta qoyur. Cücülərlə qidalanır.[7]

Qarabaş vələmirquşu – (lat. - E.melanocephala Scop. ) Erkəyi başqa vələmirquşlarından başının üstünün və yanlarının qara rəngi ilə seçilir. Qanadları və quyruğu qonur, beli qəhvəyidir. Bədəninin bütün alt tərəfi parlaq sarıdır. Dişilərdə və cavanlarda bədənin üstü sarımtıl- boz, altı isə sarımtıl-bulaşıq-ağdır. Yuvalama dövründə cüt-cüt , qalan vaxtlarda sürü ilə gəzir. Arealı AvropaAsiyadı . Hindistanda qışlayır. Azərbaycanda hündür dağlıqdan başqa qalan yerlərdə geniş yayılmışdır. Kolluqlarda və seyrək ağaclı açıq yerlərdə məskunlaşır. Apreldə uçub gəlir , sentyabrda köçür. Yuvası xırda kollarda, nadir hallarda yerdə olur. Mayda və İyunda 4-5 göyümtül – ağ , qonur xallı yumurta qoyur. Gec qoyumlar itirilmiş yumurtaları əvəz edir. Toxumlarcücülərlə qidalanır, cücələrini başlıca olaraq cücələrlə yemləyir. Vələmirquşları düzənliklərdə alp çəmənliklərində əlverişli biotoplarda yaşayırlar. Bu zaman tarla vələmirquşu bəzən ümümiyyətlə kolluqsuz tarla və çəmənlərə üstünlük verir, qamışlıq vələmirquşu çayların və göllərin kənarlarında məskunlaşır, qarabaş isəayrı-ayrı kol və ya ağac olan yerləri sevir. İldə 2 dəfə yumurta qoyurlar.[8]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan heyvanlar aləmi. III cild, Onurğalılar. Bakı «Elm». 2004 - 620 s.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçid[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Emberizidae buntings, American sparrows, and relatives
  2. Emberizidae
  3. FAMILY EMBERIZIDAE
  4. Emberizidae - Old World Buntings
  5. Семейство Овсянковые (Emberizidae)
  6. ОВСЯНКОВЫЕ
  7. Семейство ОВСЯНКОВЫЕ (Emberizidae)
  8. Семейство овсянковые (Emberizidae)