Vilyoy çayı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vilyoy çayı
saxa Бүлүү
Вилюйские пороги.jpg
Ölkə Rusiya Rusiya
Mənbəyi Orta Sibir yaylası
Mənsəbi Lena çayı
Mənsəbinin yüksəkliyi 54 m
Uzunluğu 2650 km
Su sərfi 1.468 m³/s
Su hövzəsi 454000
Hövzəsinin sahəsi 454.000 km²
Vilyoy çayı (Uzaq Şərq federal dairəsi)
Blue 0080ff pog.svg
mənbəyi
Blue pog.svg
mənsəbi
Yilyoy çayı Saxanın fiziki xəritəsində:<br 65° 58′ 41″ N, 103° 30′ 49 E

Blue 0080ff pog.svg65°58′ şm. e. 103°30′ ş. u.
64° 22′ 38″ N, 126° 24′54″ E

Blue pog.svg64°58′ şm. e. 103°30′ ş. u.
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Vilyoy çayı (saxa Бүлүү) — çay SaxaKrasnoyarsk diyarı ərarazilərindən axır və Lena çayının ən uzun qolunu təşkil edir.

Çoğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Çayın hövzəsi

Çayın başlanğıc qolları Orta Sibir öndağılığı, Vilyoy plasonundan götürür. Aşağı Tunqus çayının gözəsi ilə sərhəd təşkil edir. Şimal axarda çay şimandan cənuba, Çoka çayı toküldüyü yerdən isə birfən istiqaməti şərqə yönəlir. Mənsəbdə isə cənuba istiqamətlənir. Yuxarı axarlarda çay bataqlıqlaşmış gölməçələrin axır. Aşağı istiqaməkləndikdən sonra dərinli müəyyən yerlərdə artır və kanyonlar əmələ gətirir. Hətta bəzi ərazilərdə kanyonların hündürlüyü 150 m təşkil edir. Enişıəri sıldırımlıdır. Çernışevski yaşayış məntəqəsindən Çirkuo çayının məndəbinə qədər Vilyoy SES sahəsinə daxildir (1967 il). SES-larının tikintisi burada yeləşən Uluxan Xan qayalıqları mühüm rol oynamışdır. SES uzunuluğu 400 km axar boyunca uzanır. Anbarın yuxarı hissəsində Çernışev qəsəbəsi salınmışdır. 140 km aşağıda isə Svetlıy SES vardı.

Mərkəziyakutiya çökəkliyi ərazisində Suntar qəsəbəsinin aşağı hissəsində çayın yatağı genişlənir. Vilyoy şəhərindən mənsəbə qədər enli yataqla hərəkət edir. Yatağında astana və adalar vardır. Adalar arasında ən irisi Xoçentaxdır ki, oda mənbədən 15 km yuxarıda yerləşir.

Təbiəti[redaktə | əsas redaktə]

Hövzəsində 67 266 göl vardır. Ən iriləri Nidjili (119 km²), Baratalax, Mastax, Syoqcer (80 km²), Boquda (22 km²) və Mosan (dərinliyi — 110 m).

Çay və ətrafında yerləşən göllərdə Nərə, Adi Taymen, Lenok, Nelma, Çir, Siqi və s balıqlara rast gəlmək olar.

Hidrologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Vilyoy çayı Lenanın uzunluğu 2 650 km, sahəsi 454 min km² təşkil edir. Питание смешанное с преобладанием снегового. Susərfiyyatı Çernışev qəsəbəsində 600 m³/s, Suntar qəsəbəsində isə 742 m³/s təşkil edir[1][2][3]. Yazda orta aylıq sərfiyyat 10 000-15 000 m³/s təşkil edir.

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Vilyuy River Dam Chernyshevsky.jpg

Çay üzərində Vilyoy SES, Vilyoy III SES və Svetlıy SES vardır[4]. Sahilində Lensk, Mirnıy, Ayxal, Udaçnıy, Almaznıy, Çermışevski və Svetlıy qəsəbələri vardır.

Hövzəsindən almaz, qonur kömür, kömür, təbii qaz və fosfor çıxxarılır.

Qolları[redaktə | əsas redaktə]

Əsas qolları: sağdan — Ulaxan-Vava, Çirkuo, Çona, Çıbıda, Ulaxan-Botuobuya, Oççuquy-Botuobuya, Bappaqay; soldan — Axtaranda, Iqıatta, Marxa, Tyokyan və Tyonq. Əsas qolu Marxa çayıdır.

Ekoloji vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Vilyoy çayının insanlar üçün istər qida istərsə içməli su kimi əhəmiyyəti böyük olmuşdur. XX əsrdə çay və ətraf ərazilərin məmimsənilməsi ekoloji vəziyyəti gərginləşdirirdi. Bu vəziyyat Yakutiya ictimayyətini narahat edirdi. Artıq xoşa gəlməz əlamətlər ortaya çıxmışdı:

  • Ardıcıl SES tikintisi 2 170 mk² meşə sahəsini su sltında qoymuşdur.
  • Yeraltı atom sınaqlarının keçirilməsi (1978-ci ildə bir necəsi sınaqhan keçirilmişdir. 1996-cı ilə radiasiya təhlüləsi müəyyənləşmişdir.
  • Faydalı qazıntıların çıxarılması — almaz, neft, qaz
  • Yaxınlıqdakı qəsəbələrdən yığılan tullantıların təşizləmə müəssisələrin olmaması səbəbindən ətrafa atəlması.
  • «Svobodnıy» aerodromundan buraxılan raketlərin tullantılarının çayın suyunu kirlətməsi.

İstinsdlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Vilyuy at Khatyryk-Khomo, UNESCO: Water resources
  2. «Гидроузлы на р. Вилюй» — приводится завышенное значение расхода воды для устья реки.
  3. Vilyuy at Suntar, UNESCO: Water resources
  4. Выдержки из книги «Вилюйские ГЭС. Дело жизни» Б. А. Медведева, ОАО АК ЯкутскЭнерго

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Хотун Бүлүү хомолтото. Обиды Матушки Вилюя. Н. Д. Архипов, И. С. Бурцев. — Дьокуускай, Сайдам, 2005—304 с. ISBN 5-98671-003-7
  • Рыбные богатства Вилюя и их охрана. А. С. Гольдман, В. А. Игнатьев, Якутск, Сайдам, 2006. — 38 с.
  • Бурыкин А. А. Алдан и Вилюй // Русский язык в школе (журнал) 2004. № 1. С. 96–98.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]