Vitim çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Vitim çayı
saxa Өлүөнэ
Vitim posle Bambuyki.jpg
Ölkələr Flag of Russia.svg Rusiya
Flag of Sakha.svg Saxa



Mənbəyi Vitikman çayı
Mənbə yüksəkliyi 1.171 m
Mənsəbi Lena çayı
Mənsəb yüksəkliyi 176 m
Uzunluğu 1 837 km
Hövzə sahəsi 225.000 km²
Commons-logo.svg Vitim çayı Commonsda
Vitim çayının yuxarıdan görünüşü

Vitim çayı (evenk dili Видым)- Şərqi Sibirin ən böyük çaylarından biridir, Vitimkana və Çin çayları ilə birləşərək Lena çayının sağ qolunu əmələ gətirir.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Vitim hövzəsi

Çyın uzunluğu- 1837 kilometrdir. (Vitimkan çayı ilə birlikdə 1978 km)[1].

Vitim çayı İkatskoqo dağ silsiləsinin şərq yamaclarından öz başlanğıcını gğtürür. Çin çayının Vitimkana birləşməsi vaxtı adı Vitim olaraq qəbul edilir. Qərbdən şərqə doğru böyük qövslə Vitimskanın cənub hissəsində yaylanı əhatə edir, sonra şimalda Cənubi-Muyski və Şimali-Muyski dağ silsilələrini kəsir, Şimalda Baykalı bölür və Patomskoe dağından Lena çayına tökülür.

Əvvəlcə Buryatiyanın (həmçinin Yeravninski rayonunun ərazisinə görə təxminən 150 kilometr) Bauntovski rayonunun ərazisindən axır, sonra Zabaykalsk diyarı ilə Buryatiyanın Bauntovski və Muyski rayonlarının sərhədi üzrə axır və İrkutsk vilayətindən (Bodaybinski və Mamsko-Çuyskiy rayonlar) keçərək Lena çayına tökülür. Son 50 kilometri və Vitimin deltası — Saxa-Yakutiya Respublikasının ərazisində yerləşmişdir.

Mamakan qəsəbəsi yaxınlığında Vitim çayında, Bodaybodan 17 kilometr məsafədə "Kovrijka" adlı daş dövrünün arxeoloji qazıntıları yerləşmişdir. "Kovrijka-4" qazıntı yerində isə Venera heykəlciyi tapılmışdı.[2]

Hidrologiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən yağış suyu ilə qidalanır. Bodaybo şəhərində orta illik suyun sərf edilməsi 1530 m³/s, başlanğıcında isə — təxminən 2000 m³/s-dir. Vitim üçün 8-10 m-ə qədər suyun qalxmasıyla daşqınların yaranması xarakterikdir (may ayından oktyabra qədər). Ən bolsulu olduğu ay — iyundur (4900-ə qədər m³/s). Mart ayı üzrə apreldən çayın suyu kəskin azalır (80-ə qədər m³/s). Noyabrın başlanğıcında donur, mayın 2-ci ongünlüyündə isə donu yenidən açılır. Həmin ərazidə Kalakan çayı 100-120 gün donur.

Axar sular[redaktə | əsas redaktə]

Sağ qolları: Kuanda, Karenqa, Kalakan, Kalar, Bodaybo, Taksima

Sol qolları: Tsipa, Muya, Mamakan, Mama

Qənaətli istifadə[redaktə | əsas redaktə]

Vitim çayının sahilində yerləşən yeganə şəhər Bodaybodur. Yaxın illərdə Vitim SES-in tikintisi planlaşdırılır. Bu SES Moskva SES-in başlanğıc stansiyası olacaq.

Çayın hövzəsində — qızıl yataqları, nefrit və mika mədənləri yerləşmişdir.

Yaşayış məntəqələri[redaktə | əsas redaktə]

Vitim çayının sahilində və çay vadisində, Buryatiyanın, Zabaykal və İrkutsk vilayətlərinin ərazisində aşağıdakı yaşayış məntəqələri yerləşib:Varvarinski (Vitimkanda), Ust-Djilinda, Romanovka, Buqunda, Qırmızı Uçurum, Vitim, Ust-Muya, Muya, Nelyatı, Barqalino, Nerpo, Bodaybo, Böyük Şimali Mamakan, Muskovit, Vitimskiy, Toxmaq, Teterinsk, Ana, Vorontsovka. Vitimin sahilində şəhər tipli qəsəbə yaradılmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 5. Вешин — Газли. 1971. 640 стр., илл.; 38 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.
  2. Статуэтку, найденную на раскопках в Бодайбинском районе, отнесли к разряду палеолитических «венер»

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]