Alt paleolit
Paleolit dövrünün ilk pilləsi olan Alt paleolit dövrü ilk insan tipinin yaranmasından başlayaraq 100 min il əvvələ qədər davam etmişdir. Bu dövrə aid tapıntılar erməni işğalı altinda olan Füzuli şəhəri yaxınlığında Quruçay dərəsindəki Azıx mağarasından tapılmışdır. Buradan tapılan alətlər o qədər kobuddur ki, onları adi çay daşlarından ayırmaq çətindir. Daha sonrakı dövrlərə aid tapıntılardan isə kobud əl çapacaqları, ərşin- qaşov, sıyırğac və s. alətlər tapılmışdır. Buradan nəsli kəsilmiş müxtəlif vəhşi heyvanların sümükləri də tapılmışdır. Azıx mağarası qədimliyinə görə dünyada dördüncü yerdədir. Bunu 1962- ci ildə Azərbaycan tarixçisi Məmmədəli Hüseynovun aşkarladlğı 350- 450 min il bundan əvvəl yaşamış insanın[1] alt çənə sümüyünün qalığı sübut edir. Alimlər həmin ibtidai insanı "Azıxantrop", yəni Azıx adamı adlandırmışlar.
İbtidai insanların ilk məşğuliyyəti yığıcılıq və ovçuluq olmuşdur. Onlar yabanı meyvə giləmeyvə, quş yumurtası toplayır, yeməli bitkilərin köklərini, torpaqda olan cücülərin süfrələrini qazıb çıxarırdılar. yığıcılıqla qadınlar məşğul olurdular.Insanların ilk əmək alətləri dəyənək, itilənmiş ağac və çapacaqlar olmuşdur. Bunlarla silahlanmış insan qrupları xirda heyvanları, iri heyvanların balalarını, xəstə və sürüdən geri qlan heyvanları ovlayırdılar. Ovçuluqla əsasən kişilər məşğul olurdular.Ən qədim insan sadə işlər görür, əmək alətləri hazırlaya bilirdi. Onların hazırladıqları ilk əmək alətləri dəyənək, sivri daş, iti uclu ağac idi. Ən qədim insanlar müasir insanlardan fərqli olaraq xeyli qabağa əyilməklə iki pəncə üzərində yeriyir, danışa bilmir, qırıq-qırıq səslər çıxarırdılar. Ən qədim insandan fərqli olaraq "bacarıqlı insan" iki ayaq üzərində gəzə bilirdi, beyinləri nisbətən inkişaf etmişdi.Ibtidai insanlar kiçik qruplar, dəstələr halınada yaşayırdılar. Belə kiçik kollektivlər ibtidai insan sürüsü və ya ulu icma adlanır.Ulu icma kortəbii şəkildə, təbiət hadisələri qarşısında aciz qalmamaq məcnuriyyətindən yaranmışdır. Belə kollektivlər daimi olmadığı kimi, ibtidai icma quruluşunun ilk pilləsində yaranmış, qəbilə icması yaranana qədər mövcud olmuşdur.
Qədim insanları heyvanlardan ayıran əsas məsələ onların əmək alətləri hazırlaması və oddan istifadə etmələri olmuşdur. Heç bir heyvan ən adi primitiv alət hazırlaya bilmədiyi kimi, oddan da qorxmaqdadırlar. İnsanlar ilk vaxtlar şimşək çaxması, vulkan püskürməsi, üzvi maddələrin öz- özünə yanması zamanı yanan odu götürərək istfadə edirdilər. Odu heç bir zaman sönməyə qoymudular. Oddan isinmək, vəhşi heyvanlardan qorunmaq, yemək hazırlamaq üçün istifadə olunurdu.. Odu sönməməsi üçün böyük tonqallar qalanır və qadınlar daim odun keşiyində dururdular. Azıx mağarasında 700 min il əvvələ aid ocaq izləri tapılmışdır. Alt paleolitin sonunda əmək alətlərini yeni növü kəsicilər meydana gəlmişdir. Alətlər əsasən çaxmaqdaşı, bazalt və obsidiandan (vulkanik şüşə, dəvəğözü) hazırlanırdı. Bu materiallar əsasən parçalandığı zaman iti-kəsici qəlpələr alındığı üçün dişli, ucu oymalı, qaşov tipli alətlər hazırlanırdı. Alt paleolit dövrünün sonunda əmək alətlərinin yeni növləri meydana gəlmişdir.
