Azıx mağarası
| AZIX MAĞARASI | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| Ölkə |  Azərbaycan |
||||
| Bölgə | Füzuli | ||||
| Kənd | Azıx | ||||
| Yerləşdiyi ərazi | Quruçayın sol sahilində yerləşir | ||||
| Sahəsi | 800 kv km | ||||
| Aid olduğu dövr | Paleolit və Mezolit dövrləri | ||||
  Azıx mağarası
Azıx mağarası - Azərbaycanın qədim insan məskəni
|
|||||
Azıx mağarası - Azərbaycanın cənub-qərbindəki Kiçik Qafqaz sıra dağlarinin cənub-şərq yamacında yerləşən, Quruçay çayının sol sahilində mağaradır.
Mağara Azərbaycanın Füzuli rayonu ərazisindədir. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, vaxtilə dünyanın ən qədim insanlarının yaşadığı bu mağaranın yerləşdiyi Azərbaycan torpağı 1993-cü ildən etibarən erməni işğalı altındadır və mağaranın işğaldan sonraki vəziyyəti haqqında heç bir məlumat yoxdur.
Azıx mağarasının sahəsi 800 kv km-dir. Burada uzunluğu 600 metrə qədər uzanan 8 dəhliz vardır. Dəhlizlərin bəzilərinin hündürlüyü 20-25 metrə qədərdir. Azıx mağarası Qafqazda indiyə qədər aşkar edilmiş mağaralardan ən böyüyü kimi də diqqəti cəlb edir.
Mündəricat |
[redaktə] Mağaranın kəşfi
Azıx mağarası haqqında dünya çox az məlumata malikdir. Çünki keçmiş SSRİ dövründə bu mağarada axtarış aparan, onun tarixi barəsində danışan alimlərin xarici ölkələrdə yaşayan həmkarları ilə əlaqə yaratmasına imkan verilmirdi. Bunun nəticəsidir ki, dünyanın ən qədim insanlarından birinin Azərbaycan ərazisində yaşadığı haqqında dünya hələ də çox az şey bilir.
Azıx mağarasının yerləşdiyi bölgənin əhalisi bu mağaranın varlığından xəbərdar olsalar da, onun tarixdəki yeri haqqında heç bir məlumata malik deyildilər. Onların nəzərində bura əjdahaların və başqa sehirli varlıqların yaşadığı təhlükəli yerdən başqa bir şey deyildi. Odur ki, insanlar mağaraya yaxın getməkdən belə çəkinirdilər.
1960-cı ildə Azərbaycan arxeoloqu Məmmədəli Hüseynovun rəhbərlik etdiyi ekspedisiya Azıx mağarasını kəşf etdi və üzərindəki pərdəni götürməyə başladı. Aydın oldu ki, əjdahaların yox, dünyanın ən qədim sakinlərinin (onları Azıxantrop adlandırırlar) yaşayış məskəni olub. 1968-ci ildə M.Hüseynovun uzun zamandan bəri Azıx mağarasında apardığı qazıntıların nəticəsi olaraq Neandertal tipə məxsus olan bir insanın alt çənə sümüyü aşkar edildi. Tapıntı üzərində aparılan tədqiqatlardan sonra məlum oldu ki, onun ən azı 350-400 min illik bir tarixi vardır.
[redaktə] Mağarada qiymətli tapıntılar
Çənə sümüyünün azı dişlərindən biri bütöv qalmış, digəri isə qismən sınmışdı. Alimlər onu 18 yaşlı bir qadına məxsus olduğu düşüncəsindədirlər. 18 yaş o dövr üçün qocalıq dövrü hesab olunurdu, çünki o zamanlar həyat orta hesabla 20-22 il davam edirdi. Bu qiymətli tapıntının aşkar edilməsindən sonra Azıx mağarasına diqqət daha da çoxaldı.
Çox keçmədən mağarada Paleolit dövrü və Mezolit dövrünə aid olan daşdan qayrılmış əmək alətləri də aşkar edildi. Bu alətlərin 1-1.5 milyon il əvvələ aid olduğu söylənilir. Mütəxəssislərin fikrincə, Azıx mağarasından tapılmış çənə sümüyü qədimliyinə görə dünyada dördüncü yerdədir. Ondan əvvəlki dövrlərə aid edilən bu növ arxeoloğı tapıntılar Tanzaniyada, Keniyada və Fransada aşkar edilmişdi. Bu fakt kifayətdir ki, dünyanın ən qədim sakinlərinin məskunlaşdığı ərazilər arasında Azərbaycanın mühüm yer tutduğu sübuta yetirilsin.
Mağaradan tapılan mühüm tapıntılardan biri də daş alətlər idi. Arxeolojı baxımdan bu sadə alətlər "çay daşı mədəniyyəti"ni təmsil edirdi. Buna və mağara Quruçay ərazisində yerləşdiyinə görə bü dövr "Quruçay mədəniyyəti" adlandırılır. Yaxınlığına görə bu mədəniyyəti ancaq Tanzaniyanın Olduvay düşərgəsində aşkar edilmiş 1.5 milyon illik tarixi olan mədəniyyətlə müqayisə etmək olar. Çünki Quruçay mədəniyyətini də məhz bu qədər tarixə malik olduğu sübut edilmişdir. Azıx mağarasının sakinləri ovçuluqla məşgul olurdular. Mağaradan tapılmış 45 növ heyvan sümüyü bunun əyanı sübutudur. Bəzilərin kökləri artıq kəsilmiş bu heyvanların içərisində nəsli indiyə qədər davam edən ayı və maral xüsusi yer tutur. Bəzi mütəxəssislərin düşüncələrinə görə ayı mağara sakinləri üçün müqəddəs hesab olunurmuş. Alimlər bu fikirləri mağarada bir-birinin yanınca düzülmüş ayı kəllələrinin varlığı ilə sübut etməyə çalışırlar. Hətta mağaranın adı da bununla əlaqələndirilir. Çünki qədim türk dillərində "azıx" -"ayı" deməkdir.
 |
 |
 |
 |
||||
| Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Orta Aşel dövrünə aid daş əmək alətləri | Azıx mağarasının III təbəqəsindən aşkarlanmış Son Aşel - Mustye mədəniyyəti dövrün aid daş əmək alətləri | Azıx mağarasının V təbəqəsindən aşkarlanmış Qədim (erkən) Aşel dövrünə aid daş əmək alətləri | Azıx mağarasının X təbəqəsindən aşkarlanmış Quruçay mədəniyyəti dövrünə aid daş əmək alətləri |
Azıx mağarasında həmçinin ocaq yerləri də aşkar edilmişdir. Bu ocaqlar kənardan daşlarla əhatə olunmuşdur. Mağaradan tapılmış 5 ocaq yerindən insanların təkcə yemək hazırlamaq üçün deyil, həm də odu qoruyub saxlamaq üçün istifadə etdikləri güman edilir. Bu ocaq yerlərindən birinin ətrafında qalınlığı 30 sm. olan aypara şəkilli divar vardır. Bu divarın tikilməsinin əsas səbəbi yaxınlıqdaki yaşayış yerini oddan qorumaq idi. Mağaradakı ocaq yerindın başqa həm də ilk tikili hesab olunur.
Bütün bu göstərdiklərimiz dünyanın ən qədim sakinlərinin yaşayış yerinin Azərbaycanın olduğu haqda fikirləri sübut edir. Çox təəssüf ki, dünyanın ən qədim sakinlərinə ev sahibliyi etmiş bu Azərbaycan torpağı indi işğal altındadır. O torpaqların düşmən caynağından azad olunacağı gün Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə yazılacaq.
[redaktə] Saxtalaşdırma cəhdləri
Erməni alimi Ş. Mkrtçyan Qarabağın tarixi memarlıq abidələrinə həsr etdiyi əsərində qeyd edir ki, Azıx mağarasında Aşel dövrünə aid erməni qadınının heykəli var və onun hətta paltarı da müasir erməni qadınlarının paltarına bənzəyir. [1]
Ş. Mkrtçyanın əsərinə şərh yazan erməni yazıçıdı Sero Xanzadyan isə qeyd edir ki, "Azərbaycan alimlərinin Azıx mağarasında apardıqlar tədqiqatlar göstərmişdir ki, düşərgənin ikinci salonundaa olan dirək həqiqətən dəAşel dövründə yaşamış erməni qadınının heykəlidir və geyimi də müasir erməni qadınlarının geyiminə yaxındır." [2] [3]
Prof. Ə. Cəfərov isə Azərbaycanın arxeoloji abidələrinə həsr etdiyi əsərində erməni aliminin bu fikirinə münasibət bildirərək yazır:
"Bu, heç bir elmi əsası olmayan cəfəngiyyat olmaqla bərabər, tarixin əsassız olaraq saxtalaşdırılmasıdır. Belə bir fikir söyləməklə Ş. Mkrtçyan erməni xalqının tarixini Aşel dövründə (550 – 350 min il bundan əvvəl) axtarmağa can atır. Birincisi Azıx qədim insan düşərgəsində qadına bənzər heykəl yoxdur. Ş. Mkrtçyanın heykəl adlandırdığı isə mağarada olan stalaqnat dirəklərdən biridir. Azıx düşərgəsinin ikinci ən böyük salonunda olan nəhəng stalaqnat dirək əhəngli suyun qarışığından təbii yolla təxminən 2 milyon il bundan əvvəl əmələ gəlmişdir. Bütün təbii karst mağaralarında belə dirəklərə və ayrı – ayrı stalaqnat daşlara rast gəlinir. Azıx düşərgəsinin ayrı – ayrı salonlarında belə dirəklər daha çoxdur. Arxeoloji və geoloji ədəbiyyatlarda mağaraların əmələgəlmə xüsusiyyətləri şərh olunur və orada stalaqnat dirəklərin formalaşmasının təbii yolları ətraflı izah olunur. İkincisi Aşel dövründə heç bir yerdə müasir insanın əcdadı yaşamamışdır. Bu dövrdə ancaq pitikantrop, sinantrop tipli ibtidai adamlar yaşamış, heç bir millət və xalq olmamışdır." [4]
[redaktə] Şəkillər
-
Azıx mağarasından tapılan maral sümükləri (Azərbaycan Tarix Muzeyi)
-
Azıx mağarasından tapılmış daş alətlət (Azərbaycan Tarix Muzeyi)
-
Azıxantrop - çənə sümüyü
-
Məmmədəli Hüseynov Azıx mağarasında tədqiqat apararkən
-
Azıx mağarasından aşkarlanmış üzərində dini mahiyyət daşıdığı güman edilən işarələr olan ayı kəllələri (Azərbaycan Tarix Muzeyi)
-
Azıx mağarasının ümumi görünüşü
-
Mağaranın təbəqələri
[redaktə] Mənbələr
- ↑ Ş. Mkrtçyan – Dağlıq Qarabağın tarixi və memarlıq abidələri, Yerevan, 1986, səh 129 (erməni dilində)
- ↑ S. Xanzadyan, Avanqard jurnalı, 5, I, Yerevan, 1986 (erməni dilində)
- ↑ S. Xanzadyan, Kommunist qəzeti, 1989, aprel (erməni dilində)
- ↑ Ə. Cəfərv - İnsanlığın səhəri, Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1994, səh 40
