Etanol

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Etanol
Ethanol Ethanol
Ümumi xassələri
Molekulyar düsturu C2H5(OH)
SMILES CCO
Molyar kütləsi 46,069 q/mol
Xarici görünüşü rəngsiz maye
CAS qeydiyyat nömrəsi [64-17-5]
Xassələri
Sıxlığı və
aqreqat halı
789,3 kq/m³ 20 °C-də, maye
Suda həll oluna biməsi Tam həll olunandır
Ərimə temperaturası −114,3 °C (158,8 K)
Qaynama temperaturası 78,4 °C (351,6 K)
Üçlük nöqtəsi −114,3 °C (158,8 K), ? bar
Kritik nöqtə (termodinamiki) 241 °C (514,15 K), 63 bar
Özülülüyü 1,2 Puaz 20 °C-də
Səthi gərginliyi 22,39•10−3 N/m, 20 °C-də
Dipol momenti 1,69 D (qaz)
Təhlükəliyi
Partlama temperaturası 13 °C (286,15 K)
Öz-özünə alışma temperaturası 363 °C (636,15 K)
Partlama həddi 3,28 — 18,95 %

Etanol (və ya Alkoqol) – rəngsiz, kəskin iyə malik maye olub, el arasında alkoqol kimi tanınmışdır. Köhnə mənbələrdə onun adı Äthanol, Äthylalkohol və ya Ethylalkohol kimi hallanır. Çox vaxt ona "spirt" (latınca "ruh" demədkir) də deyilir. Elmi dildə etanol EtOH kimi qısaldılmış şəkildə işlədilir.

Alkoqol kefləndirici maddədir. Onun istifadəsinə dünyanın çox ölkələrində icazə verilir. Ancaq avtomobil, velosiped, qatar, gəmitəyyarələrin alkoqol içkisinin təsiri altında idarəsi qanunla cəzalandırılır.


Tərkibi[redaktə]

Alkoqol C2H5OH düsturu ilə n-Alkanollar qrupuna aiddir. O Ethan (C2H6) doymuş karbohidrogendə bir hidrogen atomunun hidroksil (OH) qrupla əvəz olunması sayəsində əldə edilir.Ona görə də, ethan-ın sonuna -ol şəkilçisi əlavə edilir. Etanol kimyada sistemlşdirimə aparıldıqdan bəri alkoqolun kimyəvi birləşməsi üçün işlədilir. Alkoqol isə elmi dildə bu sinifdən olan bütün kimyəvi birləşmələrə deyilir.

Alkoqol sözünün mənşəyi[redaktə]

Alkoqol ərəb dilində الكحل‎ (al-kuhl) göz boyaları üçün işlədilən tozlara deyilirmiş. Alkoqol o dövrdə "ruhi essensiya" adlandırılırdı. Ona görə də, təsir keyfiyyətinə görə adını burada götürmüşdür. Avropaya bu anlayış İspaniyanın uzun müddət ərəblərin əsarəti altında olduğu dövrdə gəlmişdir. İspan dilində alcohol əlkimyaya yol tapmış, narın, quru toz mənasında işlədilmişdir.

Alınması[redaktə]

Alkoqol ilk dəfə fars həkimi, alimi, filosofu və yazıçısı Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi tərəfindən şərabı distillə etməklə əldə edilmişdir.

Hal-hazırda alkoqol iki yolla alkoqol əldə edilə bilir. Bunlardan biri mikrobioloji (spirtin qıcqırdılması), digəri isə sintetik (etilenin hidratasiya olunması) yoludur.

Alkoqolun qıcqırdılma prosesi

Qıcqırtma

Qədimdən məlum olan, etanolun bu alınmaüsulu zamanı üzvi məhsullar qıcqırtmaya məruz qalır, onların tərkibində olan karbohidratlar (üzüm, meyvə və s.) bakteriyaların təsiridən qıcqırır. Kraxmalın, düyünün, qarğıdalının da emalı eyni yolla aparılır. Bu reaksiya kifayət qədər mürəkkəbdir. Onun düsturu belədir: C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2.

Qıcqırtma nəticəsində tərkibində 15% etanol olan məhlul alınır, çünki daha çox qatılılığa malik bakteriyalar sadəcə ölürlər. Bu yolla əldə edilən etanol distilə etmə yolu ilə təmizlənir. Bu yolla alınan içkilərə spirtli içkilər (Viski, konyak, rom, araq) deyilir. Distilə edilmiş spirtə aroma vermək üçün ona şərabın buxarlandırılmasından əldə edilən şəkər tərkibli, aşağı etanol konsentrasiyalı maye əlavə edilir. Spirtin tərkibindən distilə yolu ilə suyu tamamilə çıxarmaq mümkündür, bu halda texniki spirt- Azetrop alınır.

Biloji məhsullardan sənaye yolu ilə alınması

Spirtin müasir sənaye texnologiyası aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

  • kraxmal məhsullarının — buqda, kartof, qarğıdalı və s. xırdalanması və haırlanması,
  • fermentləmə. Bu mərhələdə parçalanmış karxmalın fermentləşdirilməsi baş verir. Bunun üçün qıcqırtma yolu ilə əldə edilmiş alfa-amalizm tətbiq edilir.
  • qıcqırtma,
  • braqorektifikasiya.

İstehsal həcmi[redaktə]

Dünya üzrə ildə 33 mlrd.l etanol istehsal olunur. Bunun 13% Avropanın payına düşür. Avropada ən böyük istehsalçı Rusiya və Fransadır. İçki, qida məhsulları və texniki məqsədlər üçün nəzərdə tutulan alkoqolu çıxmaq şərtilə yerdə qalan 62% yanacaq məqsədi üçün işlədilir. ABŞ-da bu daha geniş yayılmışdır. Orada hal-hazırda 97 qurğu texniki etanolun alınması üzrə çalışır və ildə 19 mlrd.l etanol istehsal edir. Daha 42 qurğu tikilməkdədir. Braziliya da hal hazırda etanol istehsalı üzrə birincilər arasındadır.

Həmçinin bax[redaktə]