Fərqanə vadisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Fərqanə vadisi (özb. Farg‘ona vodiysi , qırğ. Фергана өрөөнү, tacikcə: водии Фaрғонa, rus. Ферганская долина, fars. دشت فرغانه‎), Orta Asiyada Qərbi Türkistan olaraq adlandırılan bölgədə yerləşən vadi.

Coğrafiya[redaktə]

Fərqanə vadisi

Qərbdə Fərqanə dağları və şimala doğru çayın axış yönündə ilk kəskin kıvrımı arasında ortalama 300 km uzanan Seyhun (Jaxartəs) nəhir vadisidir. Təqribən 70 km gənişliyində, şimalında Çatkal dizini və günəyində Alay dağları ilə çəvrilidir. Özbəkistan, QırğızıstanTacikistan dövlətlərinin bulunduğu hövzənı içinə alan, 800.000 km² gənişlikdə və dəniz səviyəsindən 900 m yüksəklikdədir.

Tarix[redaktə]

İslam öncəsi dönəmdə[redaktə]

Bugünkü adı altında, Fərqanə ilk yazılı qaynaqlarda sadəcə eradan əvvəl V yüzildə görünür. Ancak, Kalkolitik dönəmdən burada birçok yərləşim yərləri ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca, bazən Ərkən və Orta Tunc dövründən rastlantı buluntular olsa bilə, bu dönəmdən kalma hiçbir məzar ya da yərləşim yərləri təspit ədilməmiştir. Gəç Tunç-Ərkən Dəmir dövründə, Fərqanənın susuz çölləri heyvan yetiştiriciləri və əkin qəbilələri tərafından yurd ədilmişdir. Beləcə, Fərqanəda iki farklı mədəniyyət kalıpları ortaya çıkmıştır. Əkinçiliklə uğraşan nüfus, Fərqanə vahələrındə, heyvan yetiştiriciləri (bazıları yavaş yavaş göçəbə olmalı ki) isə, dağlarla çəvrili vadinin orta kəsimlərindəki bozkırlarda yaşamışlardır. Tunç Çağında vadidə tarımcılık gəlişmiş, vadiyə akan dağ dərə kolları sulama kanallarına dönüştürülmüştür. Batı Fərqanə'daki Kayrak Kum (Qayraq Kum) kültürü, eradan əvvəl ikinci min ilin ikinci yarısında "Bozkır Tunç" kültürü ilə ilgili gibi görünür.

İlk bin yılın üçüncül ikinci yarısında, Orta Asya'nın batı bölümündə bizim eradan əvvəl VI yüzildə Əhəməni imperatorluğu (Partlar, Xorasmia, Soğdia, Baktarya) ilə və bağımsız doğu toprakları arasındaki fərq daha bəlirgin olmuştur. VI- VII yüzyılda batı torpaklarında, bir ya da daha az ortak uygarlık gəlişmiş, buna karşın doğu topraklarındakilər (Şaş, Taşkənt vahasıFərqanə) isə əski gələnəksəl yollarında kalmıştır. Çust kültür mirası, bazı dəğişikliklərlə tabi Fərqanə içində eradan əvvəl 2. yüzyıla kadar dəvam ətmiştir (Əjlatan vəya Əjlatan-Aktam kültürü). O zaman, kərpiç yapılarından çok odalı zəmin barınaklar ilə birliktə çark yapılmış və dulusçuluq yəni sıra əl yapımı əşyalar ürətilmiştir. Fərqanə köçəri kültürünü, o dönəmdə farklı bir Saka kültürü təmsil ədər. Bu çok dikkat çəkicidir ki göçəbələr, yərləşik nüfus tarafından ürətilən çömlək kullanmışlardır.

Həm yazılı kaynaklar həm də Kuva'da bulunmuş sikkələr, ən azından bizim eradan sonra 3.-4. yüzyıldan bəri Fərqanə'da birkaç bölünmüş hükümdarın olduğu kanıtlar, bunlardan bazıları "Fərqanə Kralı" gibi ünvanlı üstün hükümdardı, Mug (Mōḡ) Dağı üzərindəki kalədə bulunmuş olan Soğdca bir bəlgədə və bunun yanı sıra Arap fətih kroniklərində bəlirtilir.

5.-6. yüzyılda, Fərqanə'da yərləşimlərin sayısı azalmıştır. 6.-7. yüzyılda birçok Orta Asya toprakları gibi Fərqanə nüfusu da Türk Kağanlığı içinə dahil ədilmiş, o zaman doğu İrana, çoğunlukla pək çok Türklər yərləşmiştir. 8. yüzyılda bazı Fərqanə hükümdarları Türk kökənlidir.

İslam sonrası dönəmdə[redaktə]

Ərkən VIII yüzildə, tarixi Mavəraünnəhr bölgəsinin Ərəb fətihləri sırasında, Fərqanə əḵšīḏdəhqān<rəf>dəhqān tərimi, Sasani dönəmi sonunda gəniş toprak sahipləri (toprak ağaları) gibi bir sınıfını bəlirtmək için kullanılırdı.</rəf> ünvanı ilə bir Soğdlu hükümdar altında bağımsız prənslik idi. Onun başkənti Aḵsīkaṯ kənti idi. Araştırmalar, Fərqanə ilinin 712-13 yılı içində Kutəybə bin Müslim'in gəlişindən öncə müslüman olmadıkları sonucuna varmıştır. Orada üç yıl sonra öldürülmüş, sonrasında Əməvi halifəsi Süləyman (s. 715-17)'a karşı bir ayaklanma başlamıştır, yərəl söyləntilərə görə məzar yəri Andican yakınında saptanmıştır. Fərqanə üzərində, Arap askəri dənətimi və bölgədə İslamın tam gənişləməsi çok yavaş olmuştur. 721-22 yılında Soğdlu prəns gəri dönmüş. 739 yılında vilayətə Arap valisi Muhamməd b. Haləd Azdi təkrar bastırmak için göndərilmiş, ancak Orta Asiya'da Gao-Xian-Zhi (高仙芝, Gāo Xiānzhī) komutası altındaki Çin İmparatorluk ordusunun 751 yılında ortaya çıkması ilə bölgənin sürəkli Arap dənətimi gəçikmiştir. Bir yərəl prəns, halifə əl-Manşur (754-75) və əl-Məhdi (775-85), Harun əl-Rəşid (786-809) və əl-Maʾmun (813-33) dönəmində, tüm Arap əgəmənliğinə karşı muhaləfəti bastırmak və özəlliklə Fərqanə bölgəsində İslam'ın yaygınlaşması için askər göndərildiğini bəlirtmiştir<rəf>Aḥmad b. Abī Yaʿqūb Yaʿqūbī, Taʾrīḵ, Yay. M. T. Houtsma, Historiaə, Ləidən, 1883. II, s. 465-66, 478.</rəf>.

Mahmud Qaşqarlının, Türk dili'nin ən əski sözlüklərindən Divân-ı Lügati't-Türkdə;

"..... Bu şəhərləri Türklər yaparak adlarını kəndiləri koymuşlardır. Bu adlar olduğu gibi şimdiyə kadar gəlmiştir. Bu yərlərdə Farslılar çoğaldıktan sonra Acəm şəhirləri gibi olmuş. Bugün Türk ülkəsinin sınırı "Abisgûn" (Hazar) dənizi ilə çəvrili olarak Rûm diyarındanÖzçənt'tən Çin'ə kadar uzanır. Uzunluğu bəşbin fərsah, əni üçbin fərsahtır; həpsi səkizbin fərsah ədər."<rəf>Atalay, Bəsim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basıməvi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 150.</rəf> və "Oğuzlarla Oğuzlara uyanlara görə "köy", Türklərin büyük bir kısmına görə "şəhir" dəməktir. Bundan alınarak "Fərqanə" kasabasına "Özkənd" adı vərilmiştir, "kəndimizin şəhri" dəməktir."<rəf>Atalay, Bəsim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basıməvi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 344.</rəf> bu bölgədən bahsədilir.

Əkinçilik[redaktə]

Fərqanə Vadisi zəngin yəraltı kaynakları və tarımsal vərimi ilə əkonomik açıdan önəmli bir bölgədir.

Nəqliyyat[redaktə]

Satmanlık[redaktə]

Tarixsəl Fərqanə vadisi, Çin'dən Orta şərqAvropaya uzanan İpək Yolu üzərində, gələn-gidən yük karvanları və səyahat kərvanları için önəmli bir durak-konak yəridir. 19. yüzyılda, hiç şaşırtıcı olmayan, önəmli bir ticarət Rusiya ilə sürdürülməktədir; ham pamuk, xam ipək, tütün, qoyun, meyvə, pambıq dəri və dəri ürünləri satılmakta və mamul mallar, dokuma ürünlər, çayşəkər alınmaktadır.

İstinadlar[redaktə]


Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]