Fərqanə vadisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Fərqanə vadisi (özb. Farg‘ona vodiysi , qırğ. Фергана өрөөнү, tacikcə: водии Фaрғонa, rus. Ферганская долина, fars. دشت فرغانه‎), Orta Asiyada Qərbi Türkistan olaraq adlandırılan bölgədə yerləşən vadi.

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Mərkəzi Asiyada, Tyan-şan və Gissar-Alay uca dağ silsilələri arasında dağlararası çökəklik – Fərqanə vadisi yerləşir. Vadi Mərkəzi Asiyada insanların ən sıx məskunlaşdığı ərazidir. Burada hər kvadrat kilometr əraziyə orta hesabla 300-500 sakin düşür.

Dağlar soyuq havanın vadiyə daxil olmasının qarşısını alır. Quraqlıq ərazi Sırdəryanın suları ilə suvarılır. Vadinin iqlimi üzüm, çəltik, qarayonca, meyvə yetişdirmək üçün əlverişlidir. İnsanlar ta qədim zamanlardan bu torpaqlarda əkinçiliklə məşğul olublar. Fərqanə vadisində ilk şəhərlər hələ 2 min il əvvəl yaranıb.

Vadidən çoxlu yollar keçir. Bu yollarla hərəkət edən tacirlər karvansaralarda yerləşiblər. Onları karvansaraların uca divarları müdafiə edib. Tacirlər Fərqanə vadisində mal alıb-satır, ehtiyatlarını tamamlayır, yollarına davam etmək üçün heyvan alır, tərcüməçi və bələdçilər tuturdular. Vadi tez-tez istilalara məruz qalıb.

Hazırda Fərqanə vadisi Tacikistan, ÖzbəkistanQırğızıstan arasında bölünüb.

“Dərya” dəniz, “sır” “bolsulu” deməkdir. Fərqanə vadisini cənnət vahəsinə çevirən Sırdərya vaxtilə bolsulu çay olub. 1939-cu ildə çayın mənbəyində böyük Fərqanə kanalı inşa olunub. 160 min adam texnikanın köməyi olmadan bir ay yarım ərzində 345 kilometr uzunluğunda kanal çəkib. Kanalın mindən çox qurğusu çayın suyunu paylayır, quraqlıq yerləri su ilə təmin edir. Lakin istismar müddəti keçən bənd və kanallar artıq suyu saxlamır. Hazırda Sırdərya öz adını doğrultmur.

Margilan vadinin ən qədim şəhərlərindən biridir. Böyük İpək yolu məhz bu şəhərin ərazisindən keçir. Çinlilər ipək istehsalının sirrini gizli saxlaya bilmədiyindən Margilan X əsrdən öz ipəyi ilə şöhrət qazanıb. Burada qədim üsulla bənzərsiz naxışları rəngdən-rəngə çalan parçalar tuxunur.

Qədim dövrlərdə Kokand eyniadlı xanlığın paytaxtı olub. Kokand hökmdarları burada məscidlər, mədrəsələr ucaldıblar. Onların çoxu bu günə kimi şəhəri bəzəyir. 98 sütunlu Cümə məscidinin ölçüləri və gözəlliyi insanı valeh edir. Kokand hökmdarı Xudoyar xanın sarayı – “Urda” bütün vadinin simvoluna çevrilib.

Yaşı 3 min ildən çox olan Oş şəhərinə çoxlu zəvvar gəlir. Müsəlmanların müqəddəs saydıqları Təxti-Süleyman dağı burada yerləşir.

Əndican şəhəri isə öz həmvətəni - şair və sərkərdə Məhəmməd Babur ilə qürur duyur. Qədim Davan dövlətinin paytaxtı Erşi bu şəhərin yaxınlığında yerləşir.

Fərqanə vadisində əsasən pambıq becərilir. Pambıqdan sap və parça istehsal olunur. Məhsul əsasən əl ilə yığılır. Vadi pambıq istehsalına görə dünyada ikinci yeri tutur. Yaşıllıqlar içində olan Fərqanə böyüklüyünə görə vadinin üçüncü şəhəridir. Təəssüf ki, son illər şəhərdə qocaman çinar ağaclarının çoxu kəsilib. Sovet İttifaqı dövründə burada çoxlu zavod tikilib. Fərqanə şəhəri hələ də vadinin sənaye mərkəzidir.

Bu maraqlıdır: Eramızdan əvvəl 102-ci ildə Çin imperatoru Fərqanə vadisinə qoşun göndərir. O, gözəlliyinə görə çinlilərin “səmavi” adlandırdıqları atları ələ keçirmək istəyir. Fərqanəlilər bildirirlər ki, şəhərin mühasirəsi dayandırılmasa, bütün atları qıracaqlar. Barışıq əldə olunur. “Səmavi” atlar onların vətəni Axal vahəsinin adı ilə Axaltəki atları adlanır.


Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Fərqanə vadisi

Qərbdə Fərqanə dağları və şimala doğru çayın axış yönündə ilk kəskin kıvrımı arasında ortalama 300 km uzanan Seyhun (Jaxartəs) nəhir vadisidir. Təqribən 70 km gənişliyində, şimalında Çatkal dizini və günəyində Alay dağları ilə çəvrilidir. Özbəkistan, QırğızıstanTacikistan dövlətlərinin bulunduğu hövzənı içinə alan, 800.000 km² gənişlikdə və dəniz səviyəsindən 900 m yüksəklikdədir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

İslam öncəsi dönəmdə[redaktə | əsas redaktə]

Bugünkü adı altında, Fərqanə ilk yazılı qaynaqlarda sadəcə eradan əvvəl V yüzildə görünür. Ancaq, Kalkolitik dönəmdən burada bir çox yerləşim yerləri ortaya çıxarılmışdır. Ayrıca, bazən Erkən və Orta Tunc dövründən rastlantı tapıntılar olsa belə, bu dönəmdən kalma hiçbir məzar ya da yərləşim yərləri təspit ədilməmiştir. Gəç Tunç-Ərkən Dəmir dövründə, Fərqanənın susuz çölləri heyvan yetiştiriciləri və əkin qəbilələri tərafından yurd ədilmişdir. Beləcə, Fərqanəda iki fərqli mədəniyyət kalıpları ortaya çıkmıştır. Əkinçiliklə uğraşan nüfus, Fərqanə vahələrındə, heyvan yetiştiriciləri (bazıları yavaş yavaş göçəbə olmalı ki) isə, dağlarla çəvrili vadinin orta kəsimlərindəki bozkırlarda yaşamışlardır. Tunç Çağında vadidə tarımcılık gəlişmiş, vadiyə akan dağ dərə kolları sulama kanallarına dönüştürülmüştür. Batı Fərqanə'daki Kayrak Kum (Qayraq Kum) kültürü, eradan əvvəl ikinci min ilin ikinci yarısında "Bozkır Tunç" kültürü ilə ilgili gibi görünür.

İlk bin yılın üçüncül ikinci yarısında, Orta Asiyanın qərb bölümündə bizim eradan əvvəl VI yüzildə Əhəməni imperatorluğu (Partlar, Xorasmia, Soğdia, Baktarya) ilə və bağımsız şərq torpaqları arasındaki fərq daha bəlirgin olmuştur. VI- VII yüzyılda qərb torpaqlarında, bir ya da daha az ortaq uyğarlıq gəlişmiş, buna karşın doğu torpaklarındakilər (Şaş, Taşkənd vahəsiFərqanə) isə əski gələnəksəl yollarında qalmışdır. Çust kültür mirası, bazı dəğişikliklərlə tabi Fərqanə içində eradan əvvəl 2. yüzyıla kadar dəvam ətmiştir (Əjlatan vəya Əjlatan-Aktam kültürü). O zaman, kərpiç yapılarından çok odalı zəmin barınaklar ilə birliktə çark yapılmış və dulusçuluq yəni sıra əl yapımı əşyalar ürətilmiştir. Fərqanə köçəri kültürünü, o dönəmdə farklı bir Saka kültürü təmsil ədər. Bu çok dikkat çəkicidir ki göçəbələr, yərləşik nüfus tarafından ürətilən çömlək kullanmışlardır.

Həm yazılı qaynaqlar həm də Kuva'da bulunmuş sikkələr, ən azından bizim eradan sonra 3.-4. yüzyıldan bəri Fərqanə'da birkaç bölünmüş hükümdarın olduğu kanıtlar, bunlardan bazıları "Fərqanə Kralı" gibi ünvanlı üstün hükümdardı, Mug (Mōḡ) Dağı üzərindəki kalədə bulunmuş olan Soğdca bir bəlgədə və bunun yanı sıra Arap fətih kroniklərində bəlirtilir.

5.-6. yüzyılda, Fərqanədə yerləşimlərin sayı azalmışdır. VI-VII yüzyılda bir çox Orta Asiya torpaqları gibi Fərqanə nüfusu da Türk Kağanlığı içinə dahil ədilmiş, o zaman doğu İrana, çoğunlukla pək çok Türklər yərləşmiştir. 8. yüzyılda bazı Fərqanə hükümdarları Türk kökənlidir.

İslam sonrası dönəmdə[redaktə | əsas redaktə]

Ərkən VIII yüzildə, tarixi Mavəraünnəhr bölgəsinin Ərəb fətihləri sırasında, Fərqanə əḵšīḏdəhqān<rəf>dəhqān tərimi, Sasanilər dönəmi sonunda gəniş toprak sahipləri (toprak ağaları) gibi bir sınıfını bəlirtmək için kullanılırdı.</rəf> ünvanı ilə bir Soğdlu hükümdar altında bağımsız prənslik idi. Onun başkənti Aḵsīkaṯ kənti idi. Araştırmalar, Fərqanə ilinin 712-13 yılı içində Kutəybə bin Müslim'in gəlişindən öncə müslüman olmadıkları sonucuna varmıştır. Orada üç yıl sonra öldürülmüş, sonrasında Əməvi halifəsi Süləyman (s. 715-17)'a karşı bir ayaklanma başlamıştır, yərəl söyləntilərə görə məzar yəri Andican yakınında saptanmıştır. Fərqanə üzərində, Arap askəri dənətimi və bölgədə İslamın tam gənişləməsi çok yavaş olmuştur. 721-22 yılında Soğdlu prəns gəri dönmüş. 739 yılında vilayətə Arap valisi Muhamməd b. Haləd Azdi təkrar bastırmak için göndərilmiş, ancak Orta Asiya'da Gao-Xian-Zhi (高仙芝, Gāo Xiānzhī) komutası altındaki Çin İmparatorluk ordusunun 751 yılında ortaya çıkması ilə bölgənin sürəkli Arap dənətimi gəçikmiştir. Bir yərəl prəns, halifə əl-Manşur (754-75) və əl-Məhdi (775-85), Harun əl-Rəşid (786-809) və əl-Maʾmun (813-33) dönəmində, tüm Arap əgəmənliğinə karşı muhaləfəti bastırmak və özəlliklə Fərqanə bölgəsində İslam'ın yaygınlaşması için askər göndərildiğini bəlirtmiştir<rəf>Aḥmad b. Abī Yaʿqūb Yaʿqūbī, Taʾrīḵ, Yay. M. T. Houtsma, Historiaə, Ləidən, 1883. II, s. 465-66, 478.</rəf>.

Mahmud Qaşqarlının, Türk dili'nin ən əski sözlüklərindən Divân-ı Lügati't-Türkdə;

"..... Bu şəhərləri Türklər yaparak adlarını kəndiləri koymuşlardır. Bu adlar olduğu gibi şimdiyə kadar gəlmiştir. Bu yərlərdə Farslılar çoğaldıktan sonra Acəm şəhirləri gibi olmuş. Bugün Türk ülkəsinin sınırı "Abisgûn" (Hazar) dənizi ilə çəvrili olarak Rûm diyarındanÖzçənt'tən Çin'ə kadar uzanır. Uzunluğu bəşbin fərsah, əni üçbin fərsahtır; həpsi səkizbin fərsah ədər."<rəf>Atalay, Bəsim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basıməvi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 150.</rəf> və "Oğuzlarla Oğuzlara uyanlara görə "köy", Türklərin büyük bir kısmına görə "şəhir" dəməktir. Bundan alınarak "Fərqanə" kasabasına "Özkənd" adı vərilmiştir, "kəndimizin şəhri" dəməktir."<rəf>Atalay, Bəsim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basıməvi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 344.</rəf> bu bölgədən bahsədilir.

Əkinçilik[redaktə | əsas redaktə]

Fərqanə vadisi zəngin yeraltı qaynaqları və tarımsal vərimi ilə ekonomik açıdan önəmli bir bölgədir.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Satmanlık[redaktə | əsas redaktə]

Tarixsəl Fərqanə vadisi, Çindən Orta şərqAvropaya uzanan İpək Yolu üzərində, gələn-gidən yük karvanları və səyahat kərvanları için önəmli bir durak-konak yəridir. 19. yüzyılda, hiç şaşırtıcı olmayan, önəmli bir ticarət Rusiya ilə sürdürülməktədir; ham pamuk, xam ipək, tütün, qoyun, meyvə, pambıq dəri və dəri ürünləri satılmakta və mamul mallar, dokuma ürünlər, çayşəkər alınmaktadır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]